सौजन्य (ChatGPT)
भारताची लोकसंख्या जगात सर्वाधिक असली तरी आता देशासमोर एक नवीन लोकसंख्यात्मक आव्हान उभे राहत आहे. जगातील प्रसिद्ध उद्योगपती आणि Elon Musk यांनी नुकत्याच केलेल्या एका पोस्टमध्ये भारताचा जन्मदर बदलण्याच्या पातळीखाली गेल्याबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे. त्यांनी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म X वर म्हटले की, “भारताचा जन्मदर आता रिप्लेसमेंट लेव्हलपेक्षा खाली गेला आहे. विशेषतः उच्च शिक्षित वर्गामध्ये हा दर अनेक वर्षांपूर्वीच कमी झाला होता.”
संयुक्त राष्ट्र लोकसंख्या निधीच्या (UNFPA) 2025 च्या अहवालानुसार भारताचा एकूण प्रजनन दर (Total Fertility Rate – TFR) आता 1.9 वर आला आहे. लोकसंख्या स्थिर राहण्यासाठी हा दर किमान 2.1 असणे आवश्यक मानला जातो. म्हणजेच प्रत्येक पिढीतील लोकसंख्या कायम ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मुलांच्या संख्येपेक्षा आता भारतीय कुटुंबांमध्ये कमी मुले जन्माला येत आहेत.
AI वरुन Elon Musk चा मोठा इशारा; मानवजाती धोक्यात? जगभरात खळबळ
गेल्या दशकात भारताचा TFR 2.3 वरून 1.9 पर्यंत घसरला आहे. विशेष म्हणजे दिल्लीचा प्रजनन दर फक्त 1.2 इतका असून तो अनेक युरोपीय देशांपेक्षाही कमी आहे. शिक्षणाचा वाढलेला स्तर, महिलांचे करिअरकडे वाढते लक्ष, विवाहाचे वाढते वय, शहरीकरण आणि वाढता जीवनखर्च ही या घटामागील प्रमुख कारणे मानली जात आहेत.
जन्मदरातील ही घसरण सध्या लोकसंख्या नियंत्रणाच्या दृष्टीने सकारात्मक वाटत असली तरी दीर्घकालीन परिणाम गंभीर असू शकतात. भविष्यात कामगारांची संख्या कमी होणे, वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण वाढणे, सामाजिक सुरक्षा योजनांवर ताण येणे आणि आर्थिक विकासाचा वेग मंदावणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात. आज अशाच आव्हानांना जपान, साउथ कोरिया आणि अनेक युरोपीय देश सामोरे जात आहेत.
Elon Musk vs Sam Altman: एलन मस्क यांची ‘OpenAI’ विरोधात आक्रमक …
भारताने 2023 मध्ये चीनला मागे टाकून जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश म्हणून स्थान मिळवले. मात्र आता लोकसंख्येच्या वेगवान वाढीपेक्षा तिच्या भविष्यातील स्थैर्याचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरत आहे. इलॉन मस्क यांनी उपस्थित केलेला हा मुद्दा भारताच्या लोकसंख्या धोरणाबाबत नव्या चर्चेला चालना देणारा ठरू शकतो.
