शनिवार, 17 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय इतिहासात “लोकमाता” म्हणून ज्यांचा गौरव केला जातो त्या म्हणजे अहिल्याबाई होळकर. न्यायप्रिय राज्यकर्ती, प्रजेची आई, धर्मसंरक्षिका आणि भारतभरातील मंदिरांचे पुनरुज्जीवन करणारी महान स्त्री म्हणून त्यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. विशेष म्हणजे, परकीय आक्रमणांत उद्ध्वस्त झालेल्या अनेक प्राचीन मंदिरांचा जीर्णोद्धार करून त्यांनी हिंदू संस्कृतीचे संरक्षण केले. काशी विश्वनाथ, सोमनाथ, घृष्णेश्वर यांसारख्या महत्त्वाच्या मंदिरांच्या पुनर्बांधणीत त्यांचे मोठे योगदान होते.
अहिल्याबाई होळकर यांचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी महाराष्ट्रातील चौंडी या गावात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे गावचे पाटील होते. त्या काळात मुलींना शिक्षणाची फारशी संधी नव्हती; पण अहिल्याबाईंना धार्मिक संस्कार, वाचन आणि अध्यात्माची गोडी लहानपणापासूनच लागली होती. मराठा साम्राज्यातील प्रसिद्ध सरदार मल्हारराव होळकर यांनी एका मंदिरात लहान अहिल्याबाईंचे साधेपण आणि भक्ती पाहिली आणि त्यांना आपल्या पुत्र खंडेरावांसाठी सून म्हणून निवडले. त्यानंतर त्या इंदूरच्या होळकर घराण्यात आल्या.
अहिल्याबाईंच्या आयुष्यात अनेक संकटे आली. पती खंडेराव युद्धात मारले गेले. त्यानंतर सासरे मल्हारराव होळकर यांचेही निधन झाले. मुलगा मालेराव याचाही मृत्यू झाला. इतकी दुःखे सहन करूनही त्यांनी खचून न जाता राज्यकारभार हाती घेतला. त्या काळात स्त्रीने राज्य चालवणे हे अत्यंत दुर्मिळ मानले जात होते; पण अहिल्याबाईंनी आपल्या बुद्धिमत्ता, धैर्य आणि न्यायप्रियतेने संपूर्ण माळवा प्रांत उत्तम प्रकारे सांभाळला.
अहिल्याबाई अत्यंत शिवभक्त होत्या. त्यांचा दिवस पहाटे पूजा, जप, वेद-पुराणांचे श्रवण आणि दानधर्माने सुरू होत असे. राज्यातील प्रजेची सेवा हाच खरा धर्म आहे, अशी त्यांची धारणा होती.
त्यांच्या धार्मिकतेमागे काही प्रमुख कारणे होती:
लहानपणापासूनच त्यांना रामायण, महाभारत, पुराणकथा यांचे संस्कार मिळाले. त्यामुळे त्यांच्या मनात ईश्वरभक्ती दृढ झाली.
पती, मुलगा आणि जवळच्या व्यक्तींच्या निधनानंतर त्यांनी अध्यात्मात समाधान शोधले. संकटांनी त्यांना अधिक संयमी आणि भक्तिमय बनवले.
त्या भगवान शंकरांच्या अत्यंत भक्त होत्या. त्यांनी अनेक शिवमंदिरे बांधली व जीर्णोद्धार केला. काशी विश्वनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीत त्यांचे नाव विशेष प्रसिद्ध आहे.
त्यांच्या मते धर्म म्हणजे केवळ पूजा नव्हे तर लोककल्याण होय. त्यामुळे त्यांनी घाट, विहिरी, धर्मशाळा, अन्नछत्रे, मंदिरे आणि यात्रेकरूंसाठी सुविधा उभारल्या.
इतिहासकारांच्या मते, अहिल्याबाईंनी भारतभरात शेकडो मंदिरांचे बांधकाम, दुरुस्ती आणि जीर्णोद्धार केले. अचूक संख्या निश्चित सांगणे कठीण असले तरी अनेक अभ्यासक १०० पेक्षा अधिक प्रमुख मंदिरे आणि घाट यांच्या निर्मितीचा उल्लेख करतात. त्यांनी केवळ मंदिरेच नव्हे तर घाट, कुंड, धर्मशाळा आणि यात्रेकरूंसाठी निवासस्थानेही बांधली.
मुघल काळात उद्ध्वस्त झालेल्या या मंदिराचा पुनर्जिर्णोद्धार अहिल्याबाईंनी केला. आजचे प्रसिद्ध काशी विश्वनाथ मंदिर त्यांच्या कार्यामुळे पुन्हा उभे राहिले.
प्राचीन सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी त्यांनी मोठे योगदान दिले.
बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या या मंदिराचा जीर्णोद्धार त्यांनी केला.
महाकालेश्वर मंदिर परिसरातील अनेक कामे त्यांनी केली.
या क्षेत्रात घाट आणि यात्रेकरूंसाठी सुविधा उभारण्यात त्यांचे योगदान होते.
दक्षिण भारतातील अनेक तीर्थक्षेत्रांनाही त्यांनी मदत केली.
हिमालयातील यात्रेकरूंना सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी त्यांनी दान आणि बांधकामे केली.
अहिल्याबाईंनी गंगा, गोदावरी, नर्मदा यांसारख्या नद्यांवर घाट बांधले. वाराणसीतील अनेक घाट आजही त्यांच्या नावाने ओळखले जातात. यात्रेकरूंना मोफत निवास आणि अन्न मिळावे म्हणून धर्मशाळाही उभारल्या.
अहिल्याबाईंचे राज्य अत्यंत आदर्श मानले जाते. त्या दररोज स्वतः प्रजेच्या तक्रारी ऐकत असत. गरीब, विधवा आणि शेतकऱ्यांना मदत करणे हे त्यांचे वैशिष्ट्य होते. त्यांच्या कारभारात भ्रष्टाचाराला जागा नव्हती.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: अहिल्याबाई होळकर या मालवा राज्याच्या पराक्रमी आणि लोकहितवादी राणी होत्या. त्यांच्या न्यायप्रिय कारभारामुळे आणि धार्मिक कार्यांमुळे त्यांना "लोकमाता" म्हणून ओळखले जाते.
Ans: इ.स. 1780 मध्ये अहिल्याबाईंनी काशी विश्वनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार करून मंदिराला नवसंजीवनी दिली. आजचे मंदिर त्यांच्या कार्यामुळेच उभे राहिले आहे.
Ans: त्यांनी सोमनाथ, महाकालेश्वर, ओंकारेश्वर, त्र्यंबकेश्वर, रामेश्वरम, बद्रीनाथ, केदारनाथ आणि अनेक प्रसिद्ध मंदिरांच्या विकासासाठी योगदान दिले.
