सोमवार, 27 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात देवपूजेमध्ये फुले, पत्री, धूप, दीप, नैवेद्य आणि फळे यांना विशेष महत्त्व आहे. यापैकी पाच फळे अर्पण करण्याची परंपरा अनेक धार्मिक विधी, यज्ञ, सत्यनारायण पूजा, गृहप्रवेश, विवाह, गणेशपूजन, लक्ष्मीपूजन आणि इतर शुभ कार्यांमध्ये आढळते. धर्मशास्त्रात पाच फळे अर्पण करणे हे पंचमहाभूत, पंचप्राण, पंचज्ञानेंद्रिये आणि जीवनातील सर्वांगीण समृद्धीचे प्रतीक मानले गेले आहे.
धर्मशास्त्रात “पाच” या संख्येला विशेष महत्त्व आहे. कारण संपूर्ण सृष्टी पंचमहाभूतांनी बनलेली आहे. पृथ्वी, आप (जल), तेज, वायू, आकाश. देवाला पाच फळे अर्पण करणे म्हणजे या पंचमहाभूतांचे, संपूर्ण सृष्टीचे आणि आपल्या जीवनाचे समर्पण करणे होय.
तसेच ही पाच फळे पंचप्राण, पंचज्ञानेंद्रिये, पंचकर्मेंद्रिये, पंचयज्ञ, पंचदेव म्हणूनच पाच फळे अर्पण करणे अत्यंत मंगल मानले जाते.
संस्कृतमध्ये “फळ” या शब्दाचा अर्थ केवळ खाण्याचे फळ नसून कर्माचे फळ असाही होतो.
देवाला फळ अर्पण करताना भक्त अशी भावना ठेवतो –
“हे प्रभो! माझ्या सर्व कर्मांचे फळ मी तुमच्या चरणी अर्पण करतो. माझ्यात अहंकार राहू नये.”
भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात “पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति…” अर्थात भक्तिभावाने अर्पण केलेले पत्र, पुष्प, फळ किंवा पाणीही मी स्वीकारतो.
धर्मशास्त्रात ठराविक पाच फळांची सक्ती नसली, तरी शुभ आणि सात्त्विक फळांना प्राधान्य दिले जाते.
सर्वात महत्त्वाचे फळ म्हणजे श्रीफळ (नारळ) याला लक्ष्मीचे आणि पूर्णत्वाचे प्रतीक मानले जाते. नारळाचे तीन डोळे म्हणजे भगवान शिवाचे तीन नेत्र असेही मानले जाते.
केळी हे भगवान विष्णू, श्रीकृष्ण आणि गुरू बृहस्पती यांना प्रिय मानले जाते. हे समृद्धी, संतती, शुभत्व आणि अखंड वाढ यांचे प्रतीक आहे.
लाल रंगामुळे हे आरोग्य, तेज, सौभाग्य आणि उत्साहाचे प्रतीक मानले जाते. आजच्या काळात हे पूजेमध्ये मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.
डाळिंबातील असंख्य दाणे संतती, कुटुंबवृद्धी, ऐश्वर्य आणि समृद्धीचे प्रतीक आहेत. देवीच्या पूजेत याला विशेष महत्त्व आहे.
ही फळे आरोग्य, ताजेपणा, आनंद आणि जीवनातील मधुरता दर्शवतात. प्रदेशानुसार आंबा, द्राक्षे, सीताफळ, चिकू किंवा इतर ऋतूनुसार उपलब्ध फळेही अर्पण केली जातात.
फळे ताजी आणि स्वच्छ असावीत कुजलेली किंवा कापलेली फळे अर्पण करू नयेत, शक्यतो संपूर्ण फळे अर्पण करावीत, ऋतूनुसार उपलब्ध फळांना प्राधान्य द्यावे, देवाला अर्पण केल्यानंतर ती प्रसाद म्हणून वाटावीत.
सर्व देवतांना एकच फळ चालते का?
शास्त्रानुसार भक्तिभाव सर्वांत महत्त्वाचा आहे. दरम्यान काही देवतांना काही विशिष्ट फळे प्रिय मानली जातात.
श्रीगणेश – केळी, नारळ.
भगवान शिव – नारळ, बेलफळ (उपलब्ध असल्यास).
भगवान विष्णू – केळी, आंबा.
श्रीलक्ष्मी – नारळ, डाळिंब.
देवी दुर्गा – डाळिंब, नारळ, केळी.
श्रीहनुमान – केळी आणि ऋतूनुसार गोड फळे.
धर्मशास्त्र सांगते की, देवाला फळ अर्पण करण्यामागील मुख्य उद्देश फळाची किंमत नसून भक्ती, शुद्धता आणि समर्पण हा आहे. मन, वचन आणि कर्माने केलेली पूजा देवाला अधिक प्रिय असते. पाच फळे अर्पण करण्याची परंपरा ही पंचमहाभूतांचा सन्मान, कर्मफळाचे ईश्वरार्पण आणि जीवनातील सर्वांगीण मंगलकामना यांचे प्रतीक आहे.
देवाच्या पूजेत पाच फळे अर्पण करणे ही केवळ परंपरा नसून ती अत्यंत गूढ आध्यात्मिक भावना व्यक्त करणारी शास्त्रोक्त पद्धत आहे. नारळ, केळी, सफरचंद, डाळिंब आणि ऋतूनुसार उपलब्ध सात्त्विक फळे अर्पण करून भक्त ईश्वराला आपल्या जीवनातील सर्व कर्मांचे फळ समर्पित करतो. धर्मशास्त्रानुसार अशा भक्तिभावाने केलेले अर्पण देव स्वीकारतो आणि भक्ताच्या जीवनात सुख, समृद्धी, आरोग्य आणि आध्यात्मिक उन्नतीची कृपा होते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: धर्मशास्त्रानुसार पाच फळे ही पंचमहाभूत, पंचप्राण आणि जीवनातील सर्वांगीण समृद्धीचे प्रतीक मानली जातात. त्यामुळे देवाला पाच फळे अर्पण करण्याची परंपरा आहे.
Ans: साधारणपणे नारळ (श्रीफळ), केळी, सफरचंद, डाळिंब आणि मोसंबी, संत्रे किंवा पेरू यांसारखी ऋतूनुसार उपलब्ध सात्त्विक फळे अर्पण केली जातात.
Ans: फळ अर्पण करणे म्हणजे आपल्या कर्मांचे फळ ईश्वराला समर्पित करणे आणि अहंकाराचा त्याग करणे, अशी धार्मिक भावना यामागे आहे.
