सोमवार, 6 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
स्कंद पुराण हे अठरा महापुराणांपैकी सर्वात मोठे आणि विस्तृत पुराण मानले जाते. यात धर्म, तीर्थक्षेत्रे, शिवभक्ती, विष्णुभक्ती, शक्ती उपासना, ऋषींचे चरित्र, व्रते, दानधर्म, मोक्षमार्ग आणि भारतीय संस्कृतीचे अनेक पैलू अत्यंत सखोलपणे मांडले आहेत. या पुराणाचे मुख्य अधिष्ठाता देव भगवान स्कंद (कार्तिकेय) असल्यामुळे याला स्कंद पुराण असे नाव पडले.
भारतीय संस्कृतीत पुराणांना वेदांइतकेच महत्त्व दिले जाते. वेदांतील तत्त्वज्ञान सर्वसामान्यांना कथा, संवाद आणि उदाहरणांच्या माध्यमातून समजावून सांगण्याचे कार्य पुराणांनी केले. स्कंद पुराण हे त्यातील सर्वात मोठे पुराण असून, त्यात हजारो वर्षांच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक परंपरांचा अनमोल ठेवा आहे.
पुराणपरंपरेनुसार, महर्षी वेदव्यास यांनी अठरा महापुराणांची रचना केली. नंतर सूत महर्षी यांनी नैमिषारण्यात जमलेल्या ऋषींना या पुराणाचे कथन केले. या पुराणातील अनेक भाग संवादरूप आहेत. विविध ऋषी, देवता आणि भगवान शंकर यांच्या संवादातून धर्म, कर्म, भक्ती आणि मोक्षाचे ज्ञान दिले आहे.
स्कंद पुराणाला सर्वात मोठे पुराण म्हटले जाते. उपलब्ध हस्तलिखितांमध्ये श्लोकसंख्या वेगवेगळी असली तरी सुमारे ८१ हजारांहून अधिक श्लोक असल्याचे मानले जाते. विविध प्रदेशांत त्याच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या प्रचलित असल्याने श्लोकसंख्येत फरक दिसून येतो.
माहेश्वर खंड, वैष्णव खंड, ब्रह्म खंड, काशी खंड, अवंती खंड, नागर खंड, प्रभास खंड याशिवाय अनेक उपखंडांमध्ये भारतातील पवित्र तीर्थक्षेत्रांचे वर्णन आले आहे.
स्कंद पुराणातील काशी खंड अत्यंत प्रसिद्ध आहे. यात काशी विश्वनाथ मंदिर, वाराणसी, मणिकर्णिका घाट, दशाश्वमेध घाट आणि गंगामातेचे महात्म्य अत्यंत सुंदर रीतीने सांगितले आहे. अशी श्रद्धा आहे की, काशीमध्ये देहत्याग करणाऱ्या जीवाला भगवान शंकर स्वतः तारक मंत्र देतात आणि मोक्ष प्राप्त होतो.
प्रभास खंडात सोमनाथ मंदिर आणि प्रभास क्षेत्राचे महात्म्य सांगितले आहे. शिवभक्तांसाठी हा भाग विशेष महत्त्वाचा मानला जातो.
या खंडात महाकालेश्वर मंदिर, उज्जैन आणि त्या परिसरातील अनेक तीर्थांचे वर्णन आहे.
स्कंद पुराणाची सर्वात मोठी वैशिष्ट्ये म्हणजे तीर्थक्षेत्रांचे सविस्तर वर्णन.
यामध्ये पुढील पवित्र स्थळांचे महात्म्य आले आहे. त्यामध्ये काशी, प्रयागराज, उज्जैन, द्वारका, पुरी, रामेश्वरम, बद्रीनाथ, केदारनाथ या सर्व तीर्थांच्या दर्शनाचे, स्नानाचे आणि पूजेचे महत्त्व विस्ताराने सांगितले आहे.
स्कंद पुराणात भगवान शिव यांची महिमा विशेषत्वाने वर्णन केली आहे. यामध्ये शिवलिंग पूजन, रुद्राभिषेक, प्रदोष व्रत, महाशिवरात, पंचाक्षरी मंत्र “ॐ नमः शिवाय”, बिल्वपत्राचे महत्त्व यांचे आध्यात्मिक आणि धार्मिक महत्त्व सविस्तर सांगितले आहे.
स्कंद पुराण केवळ शैव ग्रंथ नाही. यात भगवान विष्णू, भगवान गणेश, सूर्यदेव, देवी पार्वती, भगवान स्कंद यांचीही उपासना आणि महात्म्य वर्णिले आहे.
या पुराणात अनेक व्रते व त्यांचे फल सांगितले आहे. त्यामध्ये एकादशी, प्रदोष, सोमवार व्रत, कार्तिक स्नान, श्रावण मासातील पूजा, दानाचे प्रकार, अन्नदान, गोदान, जलदान दानामागील भावनेला सर्वाधिक महत्त्व देण्यात आले आहे.
अनेक शिवमंदिरांमध्ये, विशेषतः श्रावण महिना, महाशिवरात्री, कार्तिक मास आणि तीर्थयात्रांच्या वेळी स्कंद पुराणातील निवडक अध्यायांचे वाचन केले जाते. काशी खंड आणि प्रभास खंडाचे पारायण विशेष पुण्यदायी मानले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: स्कंद पुराणात भगवान शिव हे सृष्टीचे कल्याणकर्ते, करुणामूर्ती आणि मोक्षदाते म्हणून वर्णिले आहेत. शिवभक्ती, शिवलिंग पूजन, रुद्राभिषेक आणि पंचाक्षरी मंत्राचे महत्त्वही स्पष्ट केले आहे.
Ans: नाही. स्कंद पुराणात भगवान शिवांसह भगवान विष्णू, गणेश, देवी पार्वती, सूर्यदेव आणि भगवान कार्तिकेय यांच्या उपासनेचेही महत्त्व वर्णिले आहे.
Ans: स्कंद पुराण भारतीय संस्कृती, तीर्थपरंपरा, भक्ती, सदाचार आणि मोक्षमार्ग यांचे सखोल ज्ञान देणारा महत्त्वपूर्ण धर्मग्रंथ मानला जातो. श्रद्धेने त्याचे अध्ययन आणि पारायण केल्याने आध्यात्मिक उन्नती होते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
