सोमवार, 6 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महर्षी पराशर आणि सत्यवती यांची भेट ही केवळ एक कौटुंबिक घटना नसून भारतीय धर्मपरंपरेच्या इतिहासाला कलाटणी देणारी घटना मानली जाते. या भेटीमुळेच वेदव्यासांचा अवतार झाला आणि पुढे भारतीय साहित्य, धर्म आणि तत्त्वज्ञानाला नवी दिशा मिळाली.
महर्षी पराशर हे ब्रह्मदेवापासून सुरू झालेल्या महान ऋषिपरंपरेतील तेजस्वी ऋषी होते. महर्षी पराशर यांचे वडील शक्ती ऋषी आणि आई अदृश्यंती होत्या. शक्ती ऋषींचा अकाली मृत्यू झाल्यानंतर पराशर यांचा सांभाळ त्यांचे आजोबा महर्षी वसिष्ठ यांनी केला. वसिष्ठांनी त्यांना वेद, वेदांग, यज्ञविद्या, धर्मशास्त्र, अध्यात्म आणि ब्रह्मज्ञान यांचे शिक्षण दिले. लहान वयातच त्यांनी कठोर तपश्चर्या करून विलक्षण आध्यात्मिक सामर्थ्य प्राप्त केले.
कथेनुसार, राजा कल्माषपाद यांना एका शापामुळे राक्षसत्व प्राप्त झाले. राक्षसी प्रवृत्तीच्या प्रभावाखाली त्यांनी शक्ती ऋषींचा वध केला. वडिलांच्या मृत्यूची बातमी समजताच पराशर अत्यंत संतप्त झाले. त्यांनी राक्षसांचा संपूर्ण नाश करण्यासाठी एक महायज्ञ सुरू केला. त्या यज्ञाच्या अग्नीत अनेक राक्षस भस्म होऊ लागले. तेव्हा महर्षी वसिष्ठ आणि इतर ऋषींनी त्यांना समजावले की, सर्व राक्षस दोषी नसतात; काहींच्या अपराधासाठी संपूर्ण वंशाचा विनाश करणे हा धर्माचा मार्ग नाही. आजोबांच्या उपदेशामुळे पराशर यांनी क्रोध सोडला आणि यज्ञ थांबवला. या प्रसंगातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील क्षमा, विवेक आणि धर्मनिष्ठा दिसून येते.
सत्यवती ही निषाद (मत्स्यजीवी) समाजाचा प्रमुख दाशराज याची दत्तक कन्या होती. तिचा जन्म राजा उपरिचर वसु आणि अप्सरा अद्रिका यांच्या संयोगातून झाल्याची कथा महाभारताच्या आदिपर्वात आढळते. जन्मानंतर ती मत्स्यजीवी प्रमुखाकडे वाढली. ती आपल्या वडिलांना मदत करण्यासाठी यमुना नदीवर नाव चालवत प्रवाशांना नदी पार घालायची. तिच्या शरीराला माशांचा तीव्र वास येत असल्यामुळे तिला मत्स्यगंधाअसे म्हणत असत.
एके दिवशी महर्षी पराशर यांना यमुना नदी पार करायची होती. नदीकिनारी त्यांना सत्यवती नाव घेऊन उभी दिसली. तिने ऋषींना आदरपूर्वक नावेत बसवले. नदीच्या मध्यभागी आल्यानंतर पराशरांनी तिच्यातील विलक्षण तेज, पावित्र्य आणि भविष्यातील महान कार्याची क्षमता ओळखली. पुराणपरंपरेनुसार, त्यांच्या दिव्य दृष्टिला भविष्यात या स्त्रीच्या पोटी जगाला दिशा देणारा महापुरुष जन्म घेणार असल्याचे जाणवले.
पराशरांनी सत्यवतीला सांगितले की, तिच्या पोटी एक महान तेजस्वी पुत्र जन्माला येईल, जो वेदांचे ज्ञान जतन करील आणि धर्माचा प्रसार करील.
सत्यवतीची चिंता
सत्यवतीने महर्षींना काही शंका व्यक्त केल्या. ती म्हणाली की, मी अविवाहित आहे; समाज मला स्वीकारणार नाही. माझ्या शरीराला माशांचा वास येतो. या घटनेमुळे माझ्या सन्मानाला धक्का बसेल. महर्षी पराशरांनी आपल्या तपशक्तीने तिच्या सर्व चिंता दूर करण्याचे आश्वासन दिले.
महर्षी पराशरांनी दिलेले तीन वर
दिव्य सुगंध
तिच्या शरीरातील माशांचा वास नाहीसा झाला आणि त्याऐवजी योजनांपर्यंत पसरलेला दिव्य सुगंध निर्माण झाला. त्यामुळे ती ‘योजनगंधा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली.
कौमार्य अबाधित राहील
या घटनेनंतरही तिचे कौमार्य अबाधित राहील, त्यामुळे तिच्या सामाजिक प्रतिष्ठेला धक्का बसणार नाही, असा वर त्यांनी दिला.
तेजस्वी पुत्राची प्राप्ती
तिच्या पोटी जन्मणारा पुत्र जगातील सर्वश्रेष्ठ ऋषींपैकी एक होईल आणि धर्मरक्षणाचे महान कार्य करील, असा आशीर्वाद दिला.
वेदव्यासांचा जन्म
यमुना नदीतील एका बेटावर सत्यवतीने पुत्राला जन्म दिला. बेटाला संस्कृतमध्ये ‘द्वीप’ म्हणतात आणि त्यांचा वर्ण सावळा होता. म्हणून त्यांचे नाव कृष्ण द्वैपायन पडले. पुढे त्यांनी वेदांचे चार भाग केले म्हणून ते वेदव्यास या नावाने जगप्रसिद्ध झाले.
जन्मानंतर लगेचच त्यांनी मातेला प्रणाम करून तपश्चर्येसाठी प्रस्थान केल्याचे *महाभारत*मध्ये वर्णन आहे. आवश्यक वेळी परत येण्याचे आश्वासन त्यांनी सत्यवतीला दिले.
काळानंतर सत्यवतीच्या दिव्य सुगंधाने आणि सौंदर्याने राजा शांतनू मोहित झाले. पुढे त्यांच्याशी सत्यवतीचा विवाह झाला आणि ती हस्तिनापूरची महाराणी बनली. तिच्या पुत्रांच्या निधनानंतर वंशपरंपरा टिकवण्यासाठी सत्यवतीने वेदव्यासांना बोलावले. त्यांच्या माध्यमातून धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर यांचा जन्म झाला. पुढे याच वंशातून महाभारत घडले.
महर्षी पराशर यांनी अनेक महत्त्वपूर्ण ग्रंथ आणि परंपरा दिल्या.पराशर स्मृती विशेषतः कलियुगातील धर्माचे मार्गदर्शन ठरले आहे..
बृहत् पराशर होरा शास्त्र – वैदिक ज्योतिषशास्त्राचा मूलभूत ग्रंथ.
विष्णुपुराण – परंपरेनुसार याचे प्रवर्तक महर्षी पराशर मानले जातात.
धर्म, कर्म, दान, सदाचार आणि समाजव्यवस्थेवरील उपदेश
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: महर्षी पराशर यांना यमुना नदी पार करायची असताना सत्यवती त्यांना नावेतून घेऊन जात होती. याच प्रवासात पराशरांनी तिच्या पोटी एका महान ऋषीचा जन्म होणार असल्याचे ओळखले.
Ans: महर्षी पराशरांनी सत्यवतीला तीन वर दिले—तिच्या शरीरातून दिव्य सुगंध येईल, तिचे कौमार्य अबाधित राहील आणि तिच्या पोटी जगप्रसिद्ध तेजस्वी पुत्र जन्माला येईल.
Ans: त्यांच्या पोटी महर्षी वेदव्यास (कृष्ण द्वैपायन) यांचा जन्म झाला. पुढे त्यांनी वेदांचे चार भाग केले आणि महाभारत या महान ग्रंथाची रचना केली.
