बुधवार, 11 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत अनेक संतांनी भक्तीमार्ग सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवला. या संतांनी समाजाला समता, प्रेम, भक्ती आणि श्रमाचे महत्त्व शिकवले. या संतपरंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचे नाव म्हणजे संत सावतामाळी. संत सावतामाळी यांनी आपल्या साध्या जीवनातून आणि अभंगातून समाजाला एक महान संदेश दिला. “काम करतानाही देवाची भक्ती करता येते.” ते केवळ विठ्ठलभक्त नव्हते, तर श्रमाला देवपूजा मानणारे संत होते. शेतात काम करताना, फुले लावताना, भाजीपाला वाढवत असतानाही त्यांच्या मुखी अखंड विठ्ठलनाम असायचे. म्हणूनच ते वारकरी संप्रदायातील “कर्मयोगी संत” म्हणून ओळखले जातात.
संत सावतामाळी यांचा जन्म अरण (अरणभेंडी) या गावात झाला, जे सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात पंढरपूरजवळ स्थित आहे. त्यांचा जन्म इ.स. १२५० मध्ये झाला असून, त्यांच्या वडिलांचे नाव परसूबा आणि आईचे नाव नांगिताबाई होते. ते माळी समाजात जन्मले. त्यांचे कुटुंब शेती आणि मळ्याचे काम करणारे होते. त्यामुळे बालपणापासूनच त्यांना श्रम, साधेपणा आणि निसर्गाशी जवळीक लाभली. लहान वयातच त्यांना श्रीविठ्ठल यांची भक्ती लागली. ते सतत “विठ्ठल-विठ्ठल” नाम घेत असत.
संत सावतामाळी हे पंढरपूर येथील विठ्ठलाचे अनन्य भक्त होते. वारकरी संप्रदायातील इतर संतांप्रमाणे त्यांनीही नामस्मरणाला जीवनाचे सार मानले. मात्र त्यांची भक्ती वेगळी होती. त्यांनी संसार सोडला नाही. ते शेतात राबत राहिले, फुले-भाज्या पिकवत राहिले; पण काम करतानाही देवाचे स्मरण सोडले नाही.
“कांदा मुळा भाजी । अवघी विठाई माझी ॥”
या ओळींमध्ये त्यांच्या भक्तीचे सार दडलेले आहे. शेतातील प्रत्येक भाजी, प्रत्येक रोपटे आणि प्रत्येक श्रम त्यांना विठ्ठलरूप वाटत होते.
संत सावतामाळी यांनी अनेक अभंग रचले. उपलब्ध साहित्य आणि परंपरेनुसार त्यांचे सुमारे ३५ ते ४० अभंग उपलब्ध आहेत. काही अभ्यासकांच्या मते, त्यांच्या अधिक रचना असाव्यात; परंतु काळाच्या ओघात अनेक अभंग नष्ट झाले. त्यांच्या अभंगांची भाषा अत्यंत साधी आणि ग्रामीण जीवनाशी जोडलेली आहे. त्यामुळे सामान्य जनतेला त्यांचे विचार सहज समजले.
संत सावतामाळी हे संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत चोखामेळा, संत गोरोबाकाका यांचे समकालीन होते. वारकरी संप्रदायातील संतांच्या सहवासामुळे त्यांची भक्ती अधिक दृढ झाली. ते नियमितपणे पंढरपूरच्या वारीला जात असत. विठ्ठलाच्या चरणी त्यांची अपार श्रद्धा होती.
संत सावतामाळी यांच्याविषयी एक प्रसिद्ध कथा सांगितली जाते. एकदा आषाढी वारी जवळ आली होती. सर्व वारकरी पंढरपूरला निघाले होते. परंतु सावतामाळी आपल्या शेतातील कामात व्यस्त होते. पिके वाचवणे आवश्यक होते. त्यामुळे त्यांनी वारीला जाणे टाळले. परंतु त्यांच्या मनात विठ्ठलाचे अखंड स्मरण होते. त्यांच्या या निस्वार्थ भक्तीवर प्रसन्न होऊन स्वतः विठ्ठल त्यांच्या घरी आला, अशी लोकश्रद्धा आहे. ही कथा सांगते की खरी भक्ती ही मनात असते; केवळ बाह्य आडंबरात नाही.
संत सावतामाळी यांची समाधी अरण येथे असल्याचे मानले जाते. आजही अनेक वारकरी भाविक तेथे दर्शनासाठी जातात. आषाढी आणि कार्तिकी वारीमध्ये त्यांच्या अभंगांचे गायन मोठ्या भक्तिभावाने केले जाते.
वारकरी संप्रदायाने महाराष्ट्राला भक्ती, समता आणि अध्यात्माचा महान वारसा दिला. या परंपरेत संत सावतामाळी यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
संत सावतामाळी हे महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील अत्यंत तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांनी आपल्या जीवनातून हे दाखवून दिले की देव फक्त मंदिरात नसतो; तो शेतात, श्रमात, कष्टात आणि प्रामाणिक जीवनातही असतो. त्यांचे अभंग आजही वारकरी भक्तांना प्रेरणा देतात. “काम करताना नामस्मरण” हा त्यांचा संदेश आजच्या धकाधकीच्या जीवनातही तितकाच महत्त्वाचा आहे. म्हणूनच संत सावतामाळी हे केवळ संत नाहीत, तर श्रम, भक्ती आणि साधेपणाचे जिवंत प्रतीक आहेत.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: संत सावतामाळी हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील महान विठ्ठलभक्त संत होते. त्यांनी श्रम आणि भक्ती यांचा सुंदर संगम समाजासमोर मांडला.
Ans: या अभंगातून संत सावतामाळी यांनी शेतातील प्रत्येक काम आणि प्रत्येक वस्तूत भगवान विठ्ठलाचे दर्शन होत असल्याची भावना व्यक्त केली आहे.
Ans: कारण त्यांनी संसार आणि श्रम सोडले नाहीत. शेती करतानाही त्यांनी भक्ती आणि नामस्मरण कायम ठेवले.
