मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
वाराणसी, काशी किंवा बनारस ही भारतातील सर्वात प्राचीन आणि पवित्र नगरी मानली जाते. हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये काशीला मोक्षदायिनी नगरी म्हणून गौरविण्यात आले आहे. या नगरीच्या पावित्र्याशी संबंधित अनेक कथा आढळतात. त्यापैकी राजा देवोदासाची कथा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. ही कथेचे वर्णन प्रामुख्याने स्कंदपुराणामध्ये केलेले आहे.
देवोदास हा चंद्रवंशातील एक पराक्रमी, धर्मनिष्ठ आणि न्यायप्रिय राजा होता. तो अत्यंत विद्वान, सत्यवादी आणि प्रजावत्सल होता. त्याच्या राज्यात धर्म, नीती आणि सदाचार यांचे पालन होत असे. प्रजेचे कल्याण हेच त्याचे जीवनध्येय होते. असे सांगितले जाते की त्याच्या पुण्याईमुळे आणि तपश्चर्येमुळे देवतादेखील त्याचा आदर करीत असत.
एका काळी पृथ्वीवर भीषण दुष्काळ पडला. लोक अन्न-पाण्यावाचून त्रस्त झाले. यावेळी ब्रह्मदेवांनी विचार केला की पृथ्वीवरील लोकांचे रक्षण करण्यासाठी एका आदर्श राजाची आवश्यकता आहे. त्यांनी देवोदासाची निवड केली आणि त्याला पृथ्वीवर राज्य करण्याची आज्ञा दिली. देवोदासाने ती स्वीकारली; परंतु त्याने एक अट घातली.
देवोदास म्हणाला, “मी पृथ्वीवर राज्य करीन, पण देवांनी स्वर्गात राहावे आणि पृथ्वीवरील व्यवहारात हस्तक्षेप करू नये.”
देवतांनी ही अट मान्य केली. त्यामुळे अनेक देवता पृथ्वीवरील आपली स्थाने सोडून गेल्या. त्याचवेळी भगवान शिव यांनीही आपले प्रिय निवासस्थान काशी सोडून जाण्याचा निर्णय घेतला.
देवोदासाच्या धर्मनिष्ठ राज्यात कोणत्याही देवाच्या हस्तक्षेपाची आवश्यकता नव्हती. त्यामुळे शिवांनी काशी सोडून मंदार पर्वत येथे निवास केला. दरम्यान, काशी ही शिवांची अत्यंत प्रिय नगरी होती. त्यामुळे ते तेथून दूर राहूनही काशीचे स्मरण करीत असत.
देवोदासाने काशीमध्ये धर्म, न्याय आणि सदाचार यांवर आधारित राज्यव्यवस्था उभी केली. त्याच्या कारकिर्दीत चोरी, भ्रष्टाचार आणि अन्याय नव्हता. सर्वजण सत्याचे पालन करीत होते. यज्ञ, दान आणि धर्मकर्मांची वृद्धी झाली. प्रजा सुखी आणि समाधानी होती. रोग, दारिद्र्य आणि अराजकता जवळजवळ नाहीशी झाली होती. त्यामुळे काशी ही पृथ्वीवरील सर्वश्रेष्ठ नगरी म्हणून प्रसिद्ध झाली.
शिवांना काशीची ओढ लागली होती. त्यांनी विविध देवतांना आणि गणांना काशीमध्ये पाठवले. त्यांना वाटले की देवोदासाच्या राज्यात काही दोष सापडतील आणि ते पुन्हा काशीमध्ये परतू शकतील. परंतु काशीमध्ये सर्वत्र धर्म आणि सदाचार असल्यामुळे कोणालाही देवोदासात दोष आढळला नाही.
शिवांनी प्रथम चौसष्ट योगिनींना काशीमध्ये पाठविले. त्यांनी देवोदासाच्या राज्याचे निरीक्षण केले. पण त्या काशीच्या पावित्र्याने आणि आध्यात्मिक वातावरणाने इतक्या प्रभावित झाल्या की त्या तिथेच स्थायिक झाल्या.
यानंतर सूर्यदेव आणि इतर अनेक देवता काशीमध्ये पाठविण्यात आल्या. पण त्यांनाही देवोदासाच्या राज्यात कोणताही दोष आढळला नाही. उलट त्या सर्वांनी काशीमध्येच आपली स्थाने निर्माण केली. आज काशीतील अनेक देवालये या कथेशी जोडली जातात.
शेवटी शिवांनी भगवान गणेश यांना पाठवले. गणेशांनी एका ज्योतिषीच्या रूपात काशीमध्ये प्रवेश केला. त्यांनी देवोदासाला वैराग्याची प्रेरणा दिली. राजाला हळूहळू जाणवू लागले की राज्य, संपत्ती आणि वैभव हे क्षणभंगुर आहे. त्याच्या मनात आध्यात्मिक चिंतन वाढू लागले.
त्यानंतर भगवान विष्णू ब्राह्मणाच्या वेशात काशीमध्ये आले. त्यांनी देवोदासाला आत्मज्ञानाचा उपदेश केला.
देवोदासाच्या अंतःकरणात वैराग्य दृढ झाले. त्याने राज्याचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.
राजा देवोदासाने काशीमध्ये एक शिवलिंग स्थापित केले. अनेक ग्रंथांमध्ये याला “देवोदासेश्वर” असे संबोधले जाते. त्याने भगवान शिवांची आराधना करून त्यांची क्षमा मागितली आणि त्यांना पुन्हा काशीमध्ये येण्याची विनंती केली.
देवोदासाने राज्याचा त्याग केल्यानंतर शिवांनी आनंदाने काशीमध्ये पुनरागमन केले. त्यांच्या आगमनामुळे काशीचे आध्यात्मिक महत्त्व आणखी वाढले. तेव्हापासून काशी ही शिवनगरी म्हणून ओळखली जाऊ लागली. असे मानले जाते की येथे मृत्यू आलेल्या जीवाला शिव स्वतः तारक मंत्र देऊन मोक्ष प्रदान करतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: राजा देवोदास हा चंद्रवंशातील धर्मनिष्ठ, न्यायप्रिय आणि प्रजावत्सल राजा होता. त्याच्या आदर्श राज्यकारभारामुळे त्याचे नाव पुराणांमध्ये गौरवाने घेतले जाते.
Ans: देवोदासाने देवांनी पृथ्वीवरील व्यवहारात हस्तक्षेप करू नये, अशी अट ठेवली होती.
Ans: देवोदासाच्या अटीनुसार देवतांना पृथ्वीवरील स्थाने सोडावी लागली. त्यामुळे भगवान शिवांनीही आपली प्रिय नगरी काशी सोडली.
