बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
उत्तर प्रदेशातील प्रयागराज हे भारतातील सर्वात प्राचीन, पवित्र आणि ऐतिहासिक तीर्थक्षेत्रांपैकी एक मानले जाते. गंगा, यमुना आणि अदृश्य सरस्वती या तीन पवित्र नद्यांचा संगम येथे होत असल्यामुळे हे स्थान हिंदू धर्मात अत्यंत पूजनीय मानले जाते. “तीर्थराज प्रयाग” म्हणजे सर्व तीर्थांचे राजा अशी याची ओळख आहे. वेद, पुराणे, रामायण आणि महाभारत यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये या क्षेत्राचा गौरवपूर्ण उल्लेख आढळतो.
“प्रयाग” हा शब्द संस्कृतमधील “प्र” आणि “याग” या शब्दांपासून तयार झाला आहे. “प्र” म्हणजे श्रेष्ठ किंवा सर्वोत्तम आणि “याग” म्हणजे यज्ञ. म्हणजेच जिथे सर्वश्रेष्ठ यज्ञ झाला ते स्थान म्हणजे प्रयाग.
पुराणांनुसार सृष्टीची निर्मिती केल्यानंतर ब्रह्मदेव यांनी सर्वप्रथम याच ठिकाणी महायज्ञ केला. त्यामुळे या क्षेत्राला “प्रयाग” असे नाव प्राप्त झाले. पुढे या महान तीर्थक्षेत्राला अधिक सन्मान देण्यासाठी “प्रयागराज” म्हणजे “प्रयागांचा राजा” असे संबोधले जाऊ लागले.
मुघल सम्राट अकबर यांनी इ.स. १५८३ मध्ये येथे “इलाहाबाद” हे नाव दिले. मात्र २०१८ मध्ये उत्तर प्रदेश शासनाने पुन्हा या शहराचे ऐतिहासिक नाव “प्रयागराज” असे केले.
त्रिवेणी संगम हे प्रयागराजचे सर्वात मोठे आकर्षण आणि धार्मिक केंद्र आहे.
येथे तीन नद्यांचा संगम होतो:
गंगा नदी – पावित्र्य आणि मोक्षाचे प्रतीक
यमुना नदी – प्रेम, भक्ती आणि शांतीचे प्रतीक
सरस्वती नदी – ज्ञान आणि विद्वत्तेचे प्रतीक
हिंदू श्रद्धेनुसार संगमात स्नान केल्याने पापांचा नाश होतो आणि मोक्ष प्राप्त होतो. विशेषतः माघी पौर्णिमा, मौनी अमावस्या आणि कुंभ पर्वाच्या काळात येथे लाखो भाविक स्नानासाठी येतात.
तीर्थराज प्रयाग
पुराणांमध्ये प्रयागाला “तीर्थराज” म्हटले आहे. असे मानले जाते की जगातील सर्व तीर्थांचे पुण्य प्रयागमध्ये एकत्र येते.
मोक्षदायी क्षेत्र
पद्मपुराण, मत्स्यपुराण आणि स्कंदपुराणात प्रयागराजला मोक्षदायी क्षेत्र म्हणून गौरवण्यात आले आहे. येथे स्नान, दान, जप आणि तप केल्यास अनेक पटीने पुण्य प्राप्त होते असे मानले जाते.
कुंभमेळ्याचे केंद्र
कुंभमेळा हा जगातील सर्वात मोठा धार्मिक मेळा मानला जातो. दर १२ वर्षांनी येथे कुंभमेळा भरतो. लाखो साधू, संत आणि भाविक संगमावर स्नान करतात.
माघमेळा
दरवर्षी पौष आणि माघ महिन्यात येथे माघमेळा भरतो. कल्पवासासाठी हजारो साधक येथे वास्तव्यास येतात.
ब्रह्मदेवाच्या प्रथम यज्ञाची कथा
सृष्टीची निर्मिती पूर्ण झाल्यानंतर ब्रह्मदेवांनी पृथ्वीवरील सर्वात पवित्र स्थान शोधले. त्यांनी गंगा आणि यमुनेच्या संगमावर भव्य यज्ञ केला. त्यामुळे हे स्थान “प्रयाग” म्हणून प्रसिद्ध झाले.
समुद्रमंथन दरम्यान देव आणि दानव यांना अमृतकुंभ प्राप्त झाला. अमृतासाठी संघर्ष सुरू असताना अमृताचे काही थेंब पृथ्वीवरील चार ठिकाणी पडले.
ती चार स्थाने म्हणजे:
प्रयागराज
हरिद्वार
उज्जैन
नाशिक यामुळे या चार ठिकाणी कुंभमेळ्याची परंपरा सुरू झाली.
अक्षयवट हा एक पवित्र वटवृक्ष आहे. प्रलयकाळातही हा वृक्ष नष्ट होत नाही अशी श्रद्धा आहे. अनेक ऋषींनी येथे तपश्चर्या केल्याचा उल्लेख पुराणांत आढळतो.
महर्षी भारद्वाज यांचा प्रसिद्ध आश्रम प्रयागराज परिसरात होता. रामायणानुसार वनवासाच्या काळात श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी भारद्वाज ऋषींची भेट घेतली होती.
वनवासाला निघाल्यानंतर श्रीराम प्रथम प्रयाग परिसरात आले. भारद्वाज ऋषींच्या मार्गदर्शनानुसार ते पुढे चित्रकूटकडे गेले. त्यामुळे प्रयागराजचे रामायणाशीही घनिष्ठ नाते आहे.
प्रयागराजचे प्रमुख तीर्थस्थान.
प्राचीन आणि पौराणिक वटवृक्ष.
महर्षी भारद्वाजांचे तपोस्थान.
शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाणारे मंदिर.
शयनमुद्रेतील हनुमानाची अद्वितीय मूर्ती येथे आहे.
हिंदू धर्मात याला “तीर्थराज प्रयाग” हा सर्वोच्च मान प्राप्त झाला आहे. गंगा, यमुना आणि सरस्वती यांच्या संगमाने पावन झालेली ही भूमी आजही कोट्यवधी भाविकांसाठी श्रद्धेचे आणि मोक्षप्राप्तीचे केंद्र मानली जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हिंदू धर्मग्रंथांनुसार प्रयागराज हे सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानले जाते. त्यामुळे त्याला "तीर्थराज प्रयाग" असे संबोधले जाते.
Ans: प्रयागराजचे प्राचीन नाव "प्रयाग" होते. मुघल सम्राट अकबराने त्याला "इलाहाबाद" असे नाव दिले होते, जे नंतर पुन्हा प्रयागराज करण्यात आले.
Ans: धार्मिक श्रद्धेनुसार संगमात स्नान केल्याने पापांचा नाश होतो आणि पुण्यप्राप्ती तसेच मोक्षाचा मार्ग खुला होतो.
