गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीत फुलांना केवळ सौंदर्याचे प्रतीक मानले जात नाही, तर प्रत्येक फुलामागे एक धार्मिक, आध्यात्मिक आणि तात्त्विक संदेश दडलेला आहे. त्यापैकी कमळ (पद्म) हे हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र आणि शुभ मानले जाणारे फूल आहे. देवी लक्ष्मी, देवी सरस्वती, भगवान विष्णू, ब्रह्मदेव तसेच अनेक देव-देवतांच्या प्रतिमांमध्ये कमळाला विशेष स्थान दिलेले दिसते. विशेषतः लक्ष्मी आणि सरस्वती या दोन्ही देवता कमळावर विराजमान असल्याचे वर्णन अनेक पुराणांमध्ये आणि स्तोत्रांमध्ये आढळते. परंतु या दोन्ही देवींना कमळच का प्रिय आहे? यामागे केवळ धार्मिक श्रद्धाच नाही, तर अत्यंत गहन आध्यात्मिक संदेशही दडलेला आहे.
कमळाला संस्कृतमध्ये ‘पद्म’, ‘कमल’, ‘अरविंद’ अशी अनेक नावे आहेत. वेद, उपनिषदे, पुराणे आणि भगवद्गीता यामध्ये कमळाचा अनेक ठिकाणी उल्लेख आहे. भारतीय तत्त्वज्ञानात कमळ हे पवित्रता, निर्मळपणा, ज्ञान, वैराग्य, सौंदर्य आणि दिव्य चेतनेचे प्रतीक मानले जाते.
कमळ चिखलात जन्म घेते, पाण्यात वाढते; परंतु त्यावर पाण्याचा एक थेंबही टिकत नाही. हीच त्याची सर्वात मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट आहे. त्यामुळे संसारात राहूनही मनाने निर्मळ, पवित्र आणि अलिप्त राहण्याचा संदेश कमळ देते.
धन, वैभव, ऐश्वर्य आणि समृद्धीची अधिष्ठात्री देवी लक्ष्मी यांना ‘पद्मा’, ‘कमला’, ‘पद्मप्रिया’, ‘पद्महस्ता’, ‘कमलासना’ अशी अनेक नावे आहेत. या सर्व नावांमध्ये कमळाचा उल्लेख आढळतो.
समुद्रमंथनाच्या वेळी देवी लक्ष्मी प्रकट झाल्या तेव्हा त्या हातात कमळ धारण करून कमळावर विराजमान झालेल्या होत्या, असे पुराणांमध्ये वर्णन आहे. यामागील संदेश असा की खरी संपत्ती ही केवळ धन नसून पवित्रता, सदाचार, संयम आणि सद्गुणांनी प्राप्त होणारे ऐश्वर्य आहे. देवी लक्ष्मीच्या पूजेत कमळ अर्पण केल्यास घरात सुख, शांती, समृद्धी आणि सकारात्मक ऊर्जा वाढते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
विद्या, ज्ञान, कला, संगीत आणि बुद्धीची अधिष्ठात्री देवी सरस्वती यांनाही कमळ अत्यंत प्रिय मानले जाते. अनेक प्रतिमांमध्ये त्या शुभ्र कमळावर विराजमान असल्याचे दिसते.
पांढरे कमळ हे शुद्ध ज्ञान, निर्मळ विचार, विवेक आणि आध्यात्मिक उन्नतीचे प्रतीक आहे. ज्या प्रकारे कमळ चिखलात राहूनही निर्मळ राहते, त्याचप्रमाणे ज्ञान प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीने सांसारिक मोह, लोभ आणि अहंकार यांपासून अलिप्त राहावे, असा संदेश देवी सरस्वती देतात.
भगवद्गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्ण कर्मयोग समजावताना कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात. कमळाच्या पानावर पाणी टिकत नाही; त्याचप्रमाणे मनुष्याने कर्म करत राहावे, पण त्या कर्माच्या फळाच्या मोहात अडकू नये. हीच खरी अलिप्तता आणि योगाची अवस्था आहे.
हिंदू धर्मात अनेक पूजांमध्ये कमळाचे विशेष स्थान आहे. लक्ष्मीपूजनात कमळ अर्पण करणे अत्यंत शुभ मानले जाते, सरस्वतीपूजनात पांढरे कमळ ज्ञान आणि शुद्धतेचे प्रतीक म्हणून अर्पण केले जाते, दीपावली, कोजागिरी, नवरात्र, धनत्रयोदशी आणि विशेष लक्ष्मीपूजांमध्ये कमळाचा वापर केला जातो, अनेक यंत्रांमध्ये आणि मंडलांमध्ये कमळाच्या पाकळ्यांचे चित्रण केले जाते.
भारतीय कला, स्थापत्य, शिल्पकला आणि मंदिर वास्तूमध्ये कमळाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. अनेक मंदिरांतील स्तंभ, शिखरे आणि देवमूर्तींच्या आसनांवर कमळाची रचना कोरलेली दिसते. कमळ हे भारतीय संस्कृतीतील दिव्यता, सौंदर्य आणि आध्यात्मिक उन्नतीचे शाश्वत प्रतीक मानले जाते.
कमळ हे केवळ एक सुंदर फूल नसून जीवन जगण्याची दिशा देणारे आध्यात्मिक प्रतीक आहे. देवी लक्ष्मीसाठी ते संपत्ती, सौभाग्य आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे, तर देवी सरस्वतीसाठी ते ज्ञान, विवेक आणि पवित्रतेचे प्रतीक आहे. चिखलात राहूनही निर्मळ राहणाऱ्या कमळाप्रमाणे प्रत्येकाने जीवनातील अडचणींवर मात करत सद्गुण, संयम आणि श्रद्धेने जीवन जगावे, हाच हिंदू धर्माचा संदेश आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: कमळ हे पवित्रता, समृद्धी, ज्ञान आणि निर्मळतेचे प्रतीक असल्याने दोन्ही देवींना ते अत्यंत प्रिय मानले जाते.
Ans: कमळावर विराजमान असलेली देवी लक्ष्मी पवित्र मार्गाने मिळणारी संपत्ती, सुख, समृद्धी आणि सौभाग्य यांचे प्रतीक मानली जाते.
Ans: कमळ चिखलात उगवूनही निर्मळ राहते. त्यामुळे ते पवित्रता, वैराग्य, आध्यात्मिक उन्नती आणि दिव्य चेतनेचे शाश्वत प्रतीक मानले जाते.
