सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
हिंदू धर्मात अन्नाला ‘पूर्णब्रह्म’ मानले गेले आहे. “अन्नं ब्रह्म” असे उपनिषदांमध्ये सांगितले असून, अन्न हे केवळ शरीराचे पोषण करणारे साधन नसून ते ईश्वराचे स्वरूप मानले जाते. या अन्नतत्त्वाचे अधिष्ठान असलेल्या देवी अन्नपूर्णेला अन्नाची अधिष्ठात्री देवी मानले जाते. त्यामुळे अनेक घरांमध्ये, विशेषतः देवघरात किंवा स्वयंपाकघरात, देवी अन्नपूर्णेची मूर्ती तांदळाच्या ढिगावर ठेवण्याची प्राचीन परंपरा आहे. ही केवळ धार्मिक प्रथा नसून तिच्यामागे आध्यात्मिक, सांस्कृतिक आणि प्रतीकात्मक अर्थ दडलेला आहे.
देवी अन्नपूर्णा या माता पार्वतीचे एक स्वरूप आहेत. ‘अन्न’ म्हणजे अन्नधान्य आणि ‘पूर्णा’ म्हणजे परिपूर्णता. म्हणजेच जगातील प्रत्येक जीवाला अन्न पुरविण्याची शक्ती असलेली देवी म्हणजे अन्नपूर्णा. काशी (वाराणसी) येथील प्रसिद्ध अन्नपूर्णा मंदिर हे या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र मानले जाते.
पुराणांमध्ये अशी कथा सांगितली जाते की, भगवान शिवांनी एकदा जग हे मायिक असल्याचे सांगितले. त्यावर माता पार्वती यांनी अन्नाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी अन्नाचा पुरवठा थांबवला. संपूर्ण सृष्टी अन्नावाचून त्रस्त झाली. तेव्हा भगवान शिवांनी माता अन्नपूर्णेकडे भिक्षा मागितली आणि अन्नाचे महत्त्व जगासमोर अधोरेखित झाले. या कथेतून अन्न हेच जीवनाचे मूलभूत तत्त्व असल्याचा संदेश दिला जातो.
तांदूळ हे हिंदू धर्मात सर्वाधिक पवित्र धान्य मानले जाते. पूजा, यज्ञ, विवाह, गृहप्रवेश, वास्तुशांती अशा सर्व शुभकार्यांमध्ये तांदळाचा वापर केला जातो. देवी अन्नपूर्णेची मूर्ती तांदळावर ठेवण्यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत.
तांदूळ हा अन्नधान्याचा प्रमुख स्रोत आहे. त्यामुळे तांदळावर देवीची स्थापना केल्याने घरात अन्नधान्याची कधीही कमतरता भासत नाही, अशी श्रद्धा आहे. घरातील धान्यसाठा कायम भरलेला राहावा, हीच या परंपरेमागील भावना आहे.
ज्या घरात अन्नाचा आदर केला जातो, त्या घरात माता लक्ष्मीचा वास असतो, असे धर्मशास्त्रात सांगितले आहे. अन्नपूर्णा आणि लक्ष्मी या दोघीही समृद्धीच्या प्रतीक मानल्या जातात. त्यामुळे तांदळावर देवीची स्थापना केल्याने धन, धान्य आणि ऐश्वर्याची वृद्धी होते, अशी लोकश्रद्धा आहे.
पूजेमध्ये वापरला जाणारा अखंड तांदूळ ‘अक्षत’ म्हणून ओळखला जातो. ‘अक्षत’ म्हणजे ज्याचा कधीही क्षय होत नाही. म्हणून तांदूळ अखंड संपत्ती, शुभत्व आणि चिरस्थायी समृद्धीचे प्रतीक मानला जातो. देवीला अक्षत अर्पण करणे म्हणजे अखंड मंगलाची प्रार्थना करणे होय.
तांदळाचा ढिग हा मूर्तीसाठी स्थिर आधार ठरतो. धार्मिक दृष्टिकोनातून धान्यावर ठेवलेली मूर्ती अधिक पवित्र मानली जाते. त्यामुळे पूजेत सात्त्विकता आणि शुभत्व वाढते, अशी भावना आहे.
भारतीय संस्कृतीत स्वयंपाकघर हे केवळ अन्न शिजविण्याचे स्थान नसून ते घराचे ‘अन्नमंदिर’ मानले जाते. म्हणून अनेक कुटुंबांमध्ये स्वयंपाकघरात अन्नपूर्णा देवीची मूर्ती ठेवली जाते. यामुळे अन्न शिजविताना शुद्धता, कृतज्ञता आणि सेवा यांचा भाव जागृत राहतो. अन्न तयार करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनातही सकारात्मक विचार निर्माण होतात, अशी श्रद्धा आहे.
वास्तुशास्त्रानुसार अन्नपूर्णा देवीची स्थापना स्वयंपाकघराच्या ईशान्य किंवा पूर्व दिशेला करणे शुभ मानले जाते. मूर्तीसमोर स्वच्छता ठेवणे, दररोज दिवा लावणे आणि नैवेद्य अर्पण करणे यामुळे घरातील सकारात्मक ऊर्जा वाढते, असे मानले जाते. तथापि, या गोष्टी धार्मिक व पारंपरिक श्रद्धांवर आधारित आहेत.
भारतीय संस्कृतीत तांदूळ हा केवळ अन्न नसून शुभत्वाचे प्रतीक आहे. गृहप्रवेशावेळी तांदळाने भरलेले कलश, विवाहात अक्षतांचा वर्षाव, देवपूजेत तांदळाचा वापर आणि सण-उत्सवांतील धान्यपूजन या सर्व परंपरा तांदळाच्या पावित्र्याचे द्योतक आहेत. त्यामुळे अन्नपूर्णा देवीची स्थापना तांदळावर करणे ही या सांस्कृतिक परंपरेचीच एक अभिव्यक्ती आहे.
देवी अन्नपूर्णेची तांदळावर स्थापना करण्यामागील मुख्य संदेश म्हणजे अन्नाचा आदर करणे. भारतीय संस्कृती “अन्न हे पूर्णब्रह्म आहे” असे शिकवते. अन्न वाया घालवू नये, प्रत्येक घासाबद्दल कृतज्ञता बाळगावी, गरजूंना अन्नदान करावे आणि अन्न ही ईश्वराची देणगी मानावी, हा या परंपरेचा खरा अर्थ आहे.
देवी अन्नपूर्णेची मूर्ती तांदळावर ठेवण्याची परंपरा ही समृद्धी, अन्नसुरक्षा, कृतज्ञता आणि आध्यात्मिक श्रद्धा यांचे सुंदर प्रतीक आहे. तांदूळ हा अन्नधान्याचा, तर अन्नपूर्णा या जीवनपोषणाच्या शक्तीचा प्रतिनिधी मानला जातो. त्यामुळे या परंपरेतून केवळ धार्मिक श्रद्धाच नव्हे, तर अन्नाचा सन्मान, दानधर्म आणि सर्वांच्या पोटभर अन्नाची प्रार्थना हा भारतीय संस्कृतीचा उदात्त संदेश व्यक्त होतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: तांदूळ हा अन्नसमृद्धी, शुभत्व आणि अखंड धान्यसंपत्तीचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे अन्नपूर्णा देवीची मूर्ती तांदळावर ठेवण्याची परंपरा आहे.
Ans: लोकश्रद्धेनुसार घरात अन्नधान्याची कमतरता भासत नाही, समृद्धी वाढते आणि सकारात्मक वातावरण निर्माण होते.
Ans: पूजेचे स्थान स्वच्छ ठेवावे, देवीला नैवेद्य अर्पण करावा, अन्नाचा आदर करावा आणि अन्न वाया जाणार नाही याची काळजी घ्यावी.
