शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
LPG History: एलपीजी आला कुठून? कोणी लावला LPGचा शोध, वाचा रंजक इतिहास
१९०० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, इंधन किरकोळ विक्रेते आणि ग्राहकांसाठी पेट्रोल साठवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. साठवणूक किंवा वाहतुकीदरम्यान, पेट्रोलचे लवकर बाष्पीभवन होत असे, ज्यामुळे इंधनाचे नुकसान होत होते. त्यातच सुरक्षिततेचे धोके निर्माण होतात. गॅसोलीनच्या कंटेनरमध्ये गॅस तयार होत असे, ज्यामुळे द्रव इंधनाचे प्रमाण कमी होऊन त्याचा स्फोट होण्याचा धोका वाढतो. या समस्येमुळे शास्त्रज्ञांना पेट्रोल असे का वागते याचा शोध घेण्यास प्रवृत्त केले.
आज घराघरात वापरल्या जाणाऱ्या LPG (Liquefied Petroleum Gas) चा शोध लागण्यामागे एक अतिशय रंजक घटना कारणीभूत आहे. हा शोध प्रसिद्ध रसायनशास्त्रज्ञ वॉल्टर स्नेलिंग (Walter Snelling) यांनी लावला.
१९१० मध्ये वॉल्टर स्नेलिंग यांनी बाष्पीभवनाच्या (Evaporation) समस्येवर संशोधन करण्यास सुरुवात केली. ही चौकशी एका विचित्र तक्रारीमुळे सुरू झाली. एका ग्राहकाने तक्रार केली की, त्याने विकत घेतलेल्या पेट्रोलपैकी जवळजवळ अर्धे पेट्रोल तो घरी पोहोचेपर्यंत गायब झाले होते. पेट्रोल इतक्या मोठ्या प्रमाणात का उडून जाते, हे समजून घेण्यासाठी स्नेलिंग यांनी पेट्रोलच्या रासायनिक गुणधर्मांचा आणि त्याच्या वर्तनाचा सखोल अभ्यास करण्याचा निर्णय घेतला.
या घटनेचा अभ्यास करताना स्नेलिंग यांच्या लक्षात आले की, पेट्रोलमध्ये असे काही वायू (Gases) आहेत जे सामान्य तापमानाला द्रव अवस्थेतून वायू अवस्थेत बदलतात. त्यांनी हे वायू वेगळे करून त्यांना द्रव रूपात साठवण्यात यश मिळवले, ज्याला आपण आज एलपीजी म्हणून ओळखतो.
वेगवेगळ्या तापमानांवर पेट्रोलवर प्रयोग करताना, स्नेलिंग यांना आढळले की पेट्रोलमध्ये प्रोपेन आणि ब्युटेन सारखे वायू असतात. सामान्य तापमानात, हे वायू द्रव पेट्रोलपासून वेगळे होऊन हवेत मिसळतात. म्हणूनच पेट्रोलचे लवकर बाष्पीभवन होते. या वायूंना कचरा म्हणून टाकून देण्याऐवजी, स्नेलिंगने त्यांना गोळा करून वेगळे इंधन म्हणून वापरण्याचा निर्णय घेतला.
वॉल्टर स्नेलिंग यांनी पेट्रोलमधील बाष्पीभवनाचा अभ्यास केल्यानंतर, प्रत्यक्षात एलपीजी (LPG) वेगळा करण्यासाठी अत्यंत साध्या साधनांचा वापर केला होता. स्नेलिंग यांनी त्यांच्या प्रयोगशाळेत काचेच्या बाटल्या आणि घरगुती नळांसारख्या साध्या उपकरणांच्या मदतीने पेट्रोलमधून वायू वेगळे करण्याचा प्रयत्न केला.
द्रवीकरण (Liquefaction): या वायूंना संकुचित (Compress) करून त्यांनी त्यांचे द्रव स्वरूपात रूपांतर करण्यात यश मिळवले. या प्रक्रियेतूनच आजचा ‘द्रवीकृत पेट्रोलियम वायू’ (LPG) जन्माला आला.
जेव्हा स्नेलिंग यांनी हे वायू द्रवरूपात साठवले, तेव्हा त्यांच्या लक्षात आले की हे वायू अत्यंत कार्यक्षमतेने जळतात. याचा वापर स्वयंपाक करणे, पाणी किंवा जागा गरम करणे, प्रकाशयोजना या कामांसाठी होऊ शकतो, हे त्यांच्या लक्षात आले.
महत्वाचे टप्पे:
१९१२: एलपीजीचा प्रथमच घरगुती इंधन म्हणून वापर करण्यात आला.
१९१३: स्नेलिंग यांनी या संपूर्ण प्रक्रियेचे अधिकृत पेटंट घेतले.
जागतिक विस्तार: त्यांच्या या शोधामुळे उर्जेच्या क्षेत्रात क्रांती झाली आणि कालांतराने एलपीजी हे जगभरातील प्रमुख घरगुती इंधन बनले.
