बुधवार, 15 जुलै 2026
Global Fuel Crisis : भारतात आहेत २३ तेल शुद्धीकरण कारखाने; जाणून घ्या किती वापरले जाते किती होते तेल उत्पादन? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
सध्या संपूर्ण जग एका अत्यंत वेगळ्या आणि गंभीर ऊर्जा संकटाचा सामना करत आहे. सर्वसामान्यांना वाटत आहे की जगात कच्च्या तेलाची (Crude Oil) कमतरता निर्माण झाली आहे, परंतु खरी वस्तूस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे. सध्या जगासमोर कच्च्या तेलाचा तुटवडा नसून, त्या तेलाचे पेट्रोल, डिझेल आणि विमानांच्या इंधनात (ATF) रूपांतर करणाऱ्या तेल शुद्धीकरण कारखान्यांची (Refineries) क्षमता घटली आहे. अमेरिका आणि इराण दरम्यान निर्माण झालेला तणाव, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीची झालेली नाकेबंदी आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाचे दर प्रति बॅरल ८० डॉलरच्या पार गेल्यामुळे हे संकट अधिक गडद झाले आहे. या जागतिक इंधन संकटाच्या काळात भारताची स्थिती मात्र आपल्या मजबूत शुद्धीकरण क्षमतेमुळे आणि सामरिक धोरणांमुळे अमेरिका आणि युरोपच्या तुलनेत कमालीची सुरक्षित आहे.
पर्शियन आखातातून निघणारे अब्जावधी बॅरल कच्चे तेल थेट वाहनांमध्ये वापरता येत नाही. जोपर्यंत या कच्च्या तेलावर रिफायनरीमध्ये प्रक्रिया करून त्याचे गॅसोलीन, डिझेल, जेट इंधन आणि डांबरामध्ये रूपांतर होत नाही, तोपर्यंत ते निरुपयोगी असते. परंतु, सध्या जागतिक रिफायनिंग क्षमतेला युद्धाचा मोठा फटका बसला आहे. इराणने मध्य पूर्वेतील डझनभर महत्त्वाच्या रिफायनरींवर हल्ले केले आहेत, तर युक्रेनच्या ड्रोन हल्ल्यांमुळे रशियाचे अनेक ऊर्जा प्रकल्प उद्ध्वस्त झाले आहेत. यातच भर म्हणून जगभरात वाढलेल्या उच्च तापमानामुळे रिफायनरींमधील शीतकरण प्रणाली (Cooling Systems) निकामी झाल्या आहेत. जेपीमॉर्गनच्या (JPMorgan) ताज्या आकडेवारीनुसार, जागतिक रिफायनरींमध्ये दररोज ८४ लाख बॅरल कमी कच्च्या तेलावर प्रक्रिया होत आहे, म्हणजेच जगातील एकूण इंधन उत्पादनात थेट १०% घट झाली आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : HICDP Project: बौद्ध संस्कृतीचे रक्षण आणि ड्रॅगनला वेढा? नेपाळच्या दुर्गम भागात भारताचा 33 दशलक्षचा सांस्कृतिक प्रकल्प सुरू
या जागतिक महासंकटाच्या काळात भारताचे स्थान अत्यंत मजबूत आणि वैशिष्ट्यपूर्ण राहिले आहे. भारत हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा ऊर्जा ग्राहक, चौथा सर्वात मोठा तेल शुद्धीकरण करणारा आणि पेट्रोलियम उत्पादनांचा पाचवा सर्वात मोठा निर्यातदार देश आहे. भारत सरकारच्या पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाच्या ‘पेट्रोलियम नियोजन आणि विश्लेषण कक्षाच्या’ (PPAC) नवीनतम आकडेवारीनुसार, भारताची तेल शुद्धीकरण क्षमता देशांतर्गत गरजेपेक्षा कितीतरी पटीने जास्त आहे.
भारताच्या स्वतःच्या हद्दीत कच्च्या तेलाचे साठे अत्यंत मर्यादित आहेत. देशात आसाम, मुंबई हाय आणि राजस्थानमधून वार्षिक केवळ २८ दशलक्ष मेट्रिक टन (MMT) कच्च्या तेलाचे उत्पादन होते. परंतु, भारतातील तेल शुद्धीकरण कारखान्यांचे जाळे इतके अवाढव्य आहे की, परदेशातून आयात केल्या जाणाऱ्या २५८ दशलक्ष मेट्रिक टन प्रति वर्ष (MMTPA) पेक्षा जास्त कच्च्या तेलावर भारत प्रक्रिया करतो. भारतात सध्या एकूण २३ तेल शुद्धीकरण कारखाने कार्यरत आहेत, ज्यामध्ये १८ सार्वजनिक क्षेत्रातील (Government) आणि ३ खाजगी क्षेत्रातील (Private) आहेत. विशेष म्हणजे, गुजरातच्या जामनगर येथील रिलायन्स इंडस्ट्रीजची रिफायनरी ही जगातील सर्वात मोठी तेल शुद्धीकरण रिफायनरी आहे.
भारतातील इंधनाचा वापर पाहिला तर देशात सर्वाधिक मागणी डिझेलला आहे. देशाच्या एकूण तेल वापरामध्ये एकट्या डिझेलचा वाटा तब्बल ३९% (२४३.२ दशलक्ष मेट्रिक टन) आहे, तर पेट्रोलचा वाटा १७.५% (४२.६ दशलक्ष मेट्रिक टन) एवढा आहे. देशभरात पसरलेले १०३,०२३ पेक्षा जास्त पेट्रोल पंप ही प्रचंड मागणी अखंडपणे पूर्ण करत आहेत.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Fools Gold: जपानला समुद्रात समुद्राखाली 700 मीटरवर ‘अदृश्य सोने’; ज्वालामुखीच्या खडकांमध्ये अणू पातळीवर दडलेय अफाट सोने
जागतिक पातळीवर पेट्रोल-डिझेलची टंचाई असताना भारत सुरक्षित राहण्यामागे चार मुख्य सामरिक कारणे आहेत:
१. अतिरिक्त शुद्धीकरण क्षमता (Surplus Refining Capacity): अमेरिका आणि युरोपमधील जुन्या रिफायनरी वेगाने बंद होत असताना, भारताने आपली शुद्धीकरण क्षमता २५८ दशलक्ष मेट्रिक टनांच्या पार नेली आहे. भारताचा एकूण देशांतर्गत वापर २४३ दशलक्ष मेट्रिक टन आहे. याचा अर्थ आपल्या गरजेपेक्षा जास्त इंधन आपण शुद्ध करतो. त्यामुळे जेव्हा युरोप आणि आशियामध्ये डिझेल टंचाई निर्माण झाली, तेव्हा भारताने शुद्ध पेट्रोलियम उत्पादनांची निर्यात करून जागतिक बाजाराला मोठा दिलासा दिला आणि परकीय चलन कमावले.
२. पुरवठा स्रोतांचे विविधीकरण (Diversification of Supply): भारताने आखाती देशांवरील (Middle East) आपले अवलंबित्व हुशारीने कमी केले आहे. भारताने आपल्या कच्च्या तेलाच्या पुरवठादार देशांची संख्या २७ वरून थेट ४१ वर नेली आहे. रशियाकडून सवलतीच्या दरात कच्चे तेल खरेदी करून जामनगर आणि वडीनार सारख्या अत्याधुनिक रिफायनरींमध्ये त्यावर प्रक्रिया करण्यात आली. यामुळे देशाची अब्जावधी डॉलर्सची बचत झाली आणि देशांतर्गत बाजारात इंधनाचे दर स्थिर राहिले.
३. इथेनॉल मिश्रणाचे (E20) यश: भारताने पेट्रोलमध्ये २०% इथेनॉल मिश्रणाचे ऐतिहासिक लक्ष्य वेळेच्या आधीच पूर्ण केले आहे. या एकाच निर्णयामुळे कच्च्या तेलाच्या आयातीवर होणाऱ्या खर्चात भारताने १.५५ लाख कोटी रुपयांपेक्षा जास्त परकीय चलनाची बचत केली आहे आणि देशांतर्गत पेट्रोलच्या मागणीचा ताण कमी केला आहे.
४. सामरिक तेल साठा (Strategic Petroleum Reserve – SPR): भविष्यातील कोणत्याही युद्ध किंवा सागरी नाकेबंदीच्या आपत्कालीन परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी भारताने आपल्या सामरिक तेल साठ्याच्या दुसऱ्या टप्प्यासाठी ५,५९७ कोटी रुपयांची तरतूद केली आहे. या साठ्यामुळे आंतरराष्ट्रीय पुरवठा पूर्णपणे खंडित झाला, तरीही भारत किमान ७० ते ९० दिवस देशाचा गाडा कोणताही अडथळा न येता सहज चालवू शकतो.
