गुरुवार, 29 ऑक्टोबर 2026
ISS : अवकाशातील मानवाचे सर्वात मोठे घर नष्ट होणार; २०३० मध्ये 'ISS' पॅसिफिक महासागरात घेणार जलसमाधी ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
International Space Station retirement 2030 : ब्रह्मांडाच्या अथांग पसाऱ्यात पृथ्वीपासून सुमारे ४०० किलोमीटर उंचीवर तरंगणारी मानवाची सर्वात मोठी प्रयोगशाळा म्हणजेच ‘इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन’ (ISS) आता आपल्या प्रवासाच्या शेवटच्या टप्प्यावर आली आहे. गेल्या २५ वर्षांपासून जगातील वेगवेगळ्या देशांचे अंतराळवीर जिथे एकत्र राहून विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचे नवे चमत्कार शोधत होते, ते अवकाशातील घर आता इतिहास जमा होणार आहे. नासाने (NASA) जाहीर केलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, २०३० मध्ये या आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाला सेवानिवृत्त केले जाईल. ही केवळ एक साधी प्रक्रिया नसेल, तर तब्बल १ अब्ज डॉलर (सुमारे ९,५०० कोटी रुपये) खर्च करून या महाकाय स्थानकाला पृथ्वीच्या वातावरणात आणून नष्ट केले जाईल. या ऐतिहासिक निर्णयामुळे संपूर्ण जगाचे आणि अंतराळ विज्ञानाचे भविष्य कसे बदलणार, यावर आता जगभरात चर्चा सुरू झाली आहे.
इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन हा मानवी इतिहासातील सर्वात महागडा आणि गुंतागुंतीचा संयुक्त प्रकल्प मानला जातो. १९९८ मध्ये या स्थानकाचा पहिला भाग अंतराळात प्रक्षेपित करण्यात आला होता. त्यानंतर वर्ष २००० पासून इथे वैज्ञानिक सातत्याने राहू लागले. अमेरिका (NASA), रशिया (Roscosmos), जपान (JAXA), युरोप (ESA) आणि कॅनडा (CSA) या पाच देशांच्या अंतराळ संस्थांनी एकत्र येऊन हे फुटबॉलच्या मैदानाएवढे मोठे स्टेशन उभारले होते. सुमारे ४ लाख ५० हजार किलोग्रॅम वजनाची ही प्रयोगशाळा दर ९० मिनिटाला पृथ्वीची एक प्रदक्षिणा पूर्ण करते. राजकारणातील मतभेद बाजूला ठेवून विज्ञानासाठी जगातील महासत्ता कशा एकत्र काम करू शकतात, याचे हे जिवंत उदाहरण होते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Strait Of Hormuz : अमेरिकेच्या ‘मिशन होर्मुझ’ला भारताचा थेट नकार; पाश्चात्त्य देशांच्या दबावानंतरही पंतप्रधान मोदींचा बाणेदारपणा
आयएसएसने आपले नियोजित आयुष्य कधीच पूर्ण केले आहे. अनेकदा दुरुस्ती करून त्याचा कार्यकाळ वाढवण्यात आला, परंतु आता हे स्पेस स्टेशन म्हातारे झाले आहे. प्रामुख्याने तीन कारणांमुळे नासा हे स्टेशन बंद करत आहे:
१. वाढते वय आणि जीवघेणी गळती: गेल्या ५ वर्षांपासून आयएसएसच्या रशियन विभागातील ‘झ्वेझ्दा’ (Zvezda) मॉड्यूलमध्ये सतत हवेची गळती होत आहे. ही गळती रोखण्यासाठी अनेक प्रयत्न झाले, पण त्यात यश आले नाही. अलीकडेच ५ जून २०२६ रोजी ही गळती इतकी गंभीर झाली होती की, अंतराळवीरांना आणीबाणीच्या परिस्थितीसाठी तयार राहण्याचे आदेश देण्यात आले होते. नासाच्या महानिरीक्षकांनी या वाढत्या भेगांना “सर्वात मोठा सुरक्षा धोका” घोषित केले आहे.
२. देखभालीचा प्रचंड खर्च: आयएसएसला कार्यरत ठेवण्यासाठी दरवर्षी अब्जावधी डॉलर्स खर्च होतात. नासाला आता हा अवाढव्य पैसा जुन्या स्टेशनवर खर्च करायचा नाहीये. हाच निधी वाचवून नासाला ‘आर्टेमिस’ (Artemis) मोहिमेद्वारे मानवाला पुन्हा चंद्रावर पाठवायचे आहे आणि भविष्यात मंगळ ग्रहावर जाण्याची तयारी करायची आहे.
३. खाजगी क्षेत्राचे आगमन: अंतराळ क्षेत्रात आता व्यावसायिक कंपन्या मोठ्या प्रमाणावर उतरल्या आहेत. नासाला स्वतःचे स्टेशन चालवण्याऐवजी खाजगी कंपन्यांच्या स्पेस स्टेशनमध्ये जागा भाड्याने घेणे अधिक सोयीचे आणि स्वस्त वाटत आहे.
४५० टन वजनाचे हे स्टेशन थेट पृथ्वीवर कोसळले तर मोठा अनर्थ होऊ शकतो. म्हणूनच नासाने अत्यंत अचूक आणि सुरक्षित योजना आखली आहे. २०२८ ते २०२९ दरम्यान तिथून शेवटच्या अंतराळवीरांचा चमू सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत आणला जाईल. त्यानंतर या स्टेशनला खाली खेचण्यासाठी नासाने एलन मस्क यांच्या ‘स्पेसएक्स’ (SpaceX) कंपनीला ८४३ दशलक्ष डॉलर्सचे कंत्राट दिले आहे. स्पेसएक्स एक विशेष ‘यूएस डिऑर्बिट व्हेईकल’ (USDV) तयार करणार आहे, जे ड्रॅगन कॅप्सूलचे अधिक शक्तिशाली रूप असेल. हे यान आयएसएसला जोडून त्याला हळूहळू पृथ्वीच्या दिशेने खाली आणेल.
जेव्हा हे स्टेशन २८० किलोमीटर उंचीवर येईल, तेव्हा पृथ्वीचे वातावरण त्याला वेगाने मागे खेचेल. वातावरणातील घर्षणामुळे निर्माण होणाऱ्या प्रचंड उष्णतेमुळे स्टेशनचा ९०% भाग आकाशातच जळून खाक होईल. मात्र, जे काही मोठे आणि जड तुकडे उरतील, ते पॅसिफिक महासागरातील एका अत्यंत निर्जन भागात पाडले जातील. या भागाला ‘स्पेसक्राफ्ट सिमेट्री’ (अंंतराळयान स्मशानभूमी) किंवा ‘पॉइंट निमो’ म्हणतात. येथे शेकडो किलोमीटरपर्यंत कोणतीही मानवी वस्ती किंवा बेट नाही, त्यामुळे पृथ्वीवर कोणतेही नुकसान होणार नाही.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Strait Of Hormuz : भारताचा अमेरिकेला थेट इशारा; ओमानच्या समुद्रात भारतीय खलाशांवर हल्ले का? MEA ने बजावला ‘डिमार्च’
२०३० नंतर पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (Low Earth Orbit) सरकारी मक्तेदारी पूर्णपणे संपुष्टात येईल. ‘ॲक्सिअम स्पेस’ (Axiom Space) कंपनी २०२८ पर्यंत आपले वैयक्तिक मॉड्युल्स अंतराळात पाठवणार आहे. तसेच जेफ बेझोस यांची ‘ब्लू ओरिजिन’ (Blue Origin) कंपनी ‘ऑर्बिटल रीफ’ नावाचे स्पेस स्टेशन बनवत आहे, जिथे अंतराळ पर्यटनासोबतच खाजगी कंपन्यांना त्यांचे संशोधन करता येईल. याशिवाय ‘व्हॉयेजर स्पेस’ कंपनी ‘स्टारलॅब’वर काम करत आहे. म्हणजेच भविष्यात अंतराळ हे सरकारी शास्त्रज्ञांपेक्षा खाजगी कंपन्या आणि पर्यटकांसाठी अधिक खुले आणि व्यस्त होणार आहे.
