२,५०० वर्षे जुना 'Thucydides Trap' काय आहे? वाचा का गाजतोय प्रत्येक अमेरिका-चीन बैठकीत 'हा' भयानक शब्दप्रयोग ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
thucydides trap meaning us china war : जागतिक राजकारणात जेव्हा दोन महासत्ता समोरासमोर येतात (US and China Relation), तेव्हा बंदुकांच्या गोळ्यांआधी एका शब्दाची चर्चा सर्वात जास्त रंगते, तो शब्द म्हणजे ‘थुसिडायडिस ट्रॅप’ (Thucydides Trap). हा केवळ एक ऐतिहासिक संदर्भ नाही, तर जगाला तिसऱ्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर नेऊन उभे करणारा एक इशारा आहे. मे २०२६ मध्ये जेव्हा अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग बीजिंगमध्ये भेटले, तेव्हा पुन्हा एकदा या ‘सापळ्या’ची चर्चा झाली. पण हा सापळा नेमका आहे काय आणि तो इतका भयानक का मानला जातो? चला, सविस्तर जाणून घेऊया.
या संकल्पनेची मुळे प्राचीन ग्रीसमध्ये दडलेली आहेत. इ.स.पूर्व ४०० च्या सुमारास थुसिडायडिस नावाचा एक महान इतिहासकार होऊन गेला. त्याने अथेन्स आणि स्पार्टा या दोन प्राचीन सत्तांमधील ‘पेलोपोनेशियन युद्धा’चा सखोल अभ्यास केला. त्याकाळी स्पार्टा ही प्रस्थापित महासत्ता होती, तर अथेन्स वेगाने प्रगती करत होते. अथेन्सच्या वाढत्या ताकदीमुळे स्पार्टाच्या मनात एक प्रकारची असुरक्षितता आणि भीती निर्माण झाली. थुसिडायडिसने लिहिले होते की, “अथेन्सचा उदय आणि त्यातून स्पार्टाच्या मनात निर्माण झालेली भीती यामुळे युद्ध अटळ झाले.”
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जेव्हा एखादी प्रस्थापित महासत्ता (जसे आज अमेरिका आहे) आणि एखादी उगवती महासत्ता (जसे चीन आहे) समोरासमोर येतात, तेव्हा त्यांच्यातील तणाव इतका वाढतो की लहानशा ठिणगीनेही महायुद्ध भडकू शकते. यालाच ‘थुसिडायडिसचा सापळा’ म्हणतात.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PM Modi: वादळ येत आहे, पण भारत सज्ज! मोदींनी UAEमध्ये गाडलं ‘ऊर्जा संकटाचं’ भूत, भारत होईल चिंतामुक्त; पाहा नेमकं काय घडलं?
हार्वर्ड विद्यापीठाचे प्रसिद्ध प्राध्यापक ग्रॅहम ॲलिसन यांनी त्यांच्या ‘डेस्टिन्ड फॉर वॉर’ या पुस्तकात गेल्या ५०० वर्षांतील अशा १६ घटनांचा अभ्यास केला आहे. या अभ्यासातून समोर आलेला निष्कर्ष अत्यंत भीतीदायक आहे. १६ पैकी तब्बल १२ प्रकरणांमध्ये या सापळ्यामुळे दोन देशांत थेट युद्ध झाले. म्हणजेच, जेव्हा एखादी नवीन शक्ती जुन्या शक्तीला आव्हान देते, तेव्हा युद्ध होण्याची शक्यता ७५% असते. केवळ ४ प्रकरणांमध्ये मुत्सद्देगिरीमुळे रक्तपात टळला आहे. आज अमेरिका आणि चीन याच मार्गावर असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
Trump and Xi Jinping’s first meeting of the Beijing summit has just concluded. Xi asked Trump whether the US and China can avoid the “Thucydides Trap,” the historical pattern where a rising power and an established power end up at war. It has held true in 12 of 16 cases going… pic.twitter.com/Bz03aIWRr6 — TFTC (@TFTC21) May 14, 2026
credit – social media and Twitter
आजची परिस्थिती प्राचीन ग्रीससारखीच आहे. १९९० मध्ये चीनची अर्थव्यवस्था अतिशय लहान होती, पण आज २०२६ पर्यंत ती २० ट्रिलियन डॉलर्सचा टप्पा ओलांडण्याच्या मार्गावर आहे. क्रयशक्तीच्या (PPP) बाबतीत चीनने अमेरिकेला आधीच मागे टाकले आहे. अमेरिकेला केवळ आर्थिकच नव्हे, तर तंत्रज्ञान (५जी, एआय) आणि लष्करी क्षेत्रातही चीनकडून आव्हान मिळत आहे.
२०२६ मध्ये अमेरिकेचे संरक्षण बजेट ९०० अब्ज डॉलर्सच्या पुढे जाण्याचा अंदाज आहे, तर चीनचे बजेटही ५०० अब्ज डॉलर्सच्या (PPP नुसार) पार गेले आहे. दक्षिण चीन समुद्र, तैवान आणि इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील वाढता लष्करी वावर या ‘सापळ्या’ला अधिक मजबूत करत आहे. अमेरिकेला वाटते की चीन जागतिक व्यवस्थेवर आपला ताबा मिळवू पाहत आहे, तर चीनला वाटते की अमेरिका त्याच्या प्रगतीचा मार्ग रोखत आहे.
प्राध्यापक ॲलिसन आणि अनेक जागतिक नेत्यांच्या मते, हा सापळा म्हणजे काही अटळ नशिब नाही. जर दोन्ही देशांच्या नेत्यांनी शहाणपण दाखवले, तर युद्ध टाळता येऊ शकते. मे २०२६ च्या बैठकीत शी जिनपिंग यांनी उघडपणे विचारले की, “आपण या सापळ्यातून बाहेर पडून प्रमुख देशांमधील संबंधांचे एक नवीन मॉडेल तयार करू शकतो का?”
आजच्या काळात अणुशस्त्रे आणि दोन्ही देशांमधील घट्ट आर्थिक संबंध युद्ध करणे अधिक महागडे आणि विनाशकारी बनवतात. व्यापार, गुंतवणूक आणि हवामान बदलासारख्या मुद्द्यांवर एकत्र येऊन हा ‘सापळा’ तोडता येऊ शकतो. मात्र, तैवान आणि व्यापार युद्धाचे मुद्दे ज्या प्रकारे चिघळत आहेत, ते पाहता जगाला एका सावधगिरीच्या उंबरठ्यावर उभे राहावे लागले आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Modi Government: आधी आमची जनता, मग जग! केंद्र सरकारने साखरेची निर्यात केली ‘बॅन’; 15 लाख टन निर्यातीचा परवाना रद्द?
‘थुसिडायडिस ट्रॅप’ हा केवळ इतिहासाचा धडा नाही, तर तो वर्तमानाचा आरसा आहे. तो आपल्याला सांगतो की शक्तीचे संतुलन बदलताना अहंकार आणि भीती या दोन गोष्टी युद्धाला निमंत्रण देतात. अमेरिका आणि चीनमधील संवाद जेवढा जास्त असेल, तेवढा या सापळ्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग सुकर होईल. जगाचे भवितव्य आता या दोन महासत्तांच्या ‘इगो’पेक्षा त्यांच्या ‘शहाणपणा’वर जास्त अवलंबून आहे.
Ans: जेव्हा एखादी प्रस्थापित महासत्ता आणि एखादी उगवती महासत्ता यांच्यातील स्पर्धेमुळे युद्धाची परिस्थिती निर्माण होते, त्याला 'थुसिडायडिस ट्रॅप' म्हणतात.
Ans: हा शब्द प्राचीन ग्रीक इतिहासकार थुसिडायडिस यांच्या अथेन्स-स्पार्टा युद्धाच्या अभ्यासावरून आला आहे.
Ans: नाही, तज्ज्ञांच्या मते जर दोन्ही देशांनी संवाद आणि मुत्सद्देगिरीचा वापर केला, तर इतिहासातील ही चूक टाळता येऊ शकते.
