बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
(फोटो सौजन्य: सोशल मीडिया)
मनीकंट्रोलच्या एका अहवालानुसार, अनेक प्रमुख अर्थव्यवस्थांमधील आकडेवारी असे दर्शवते की, अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्षामुळे तेल पुरवठ्यात निर्माण झालेला व्यत्यय या स्टॅगफ्लेशनला चालना देऊ शकतो.
सध्याच्या परिस्थितीत, ऊर्जेच्या किमतींमुळेच सर्वाधिक दबाव निर्माण झाला आहे. तेलाच्या वाढत्या किमतींमुळे वाहतूक, उत्पादन आणि दैनंदिन जीवन या सर्वच क्षेत्रांतील खर्च वाढतो. ही एक ‘साखळी प्रतिक्रिया’ म्हणजे chain reaction आहे जशी तेलाची किंमत वाढते, तशी महागाईचा वेग वाढतो; आणि त्याच वेळी, लोकांचा खर्च कमी झाल्यामुळे मागणीत घट होते, ज्याचा परिणाम अखेरीस आर्थिक विकासावर होतो.
या आठवड्यात जाहीर होणारी PMI आकडेवारी ही सध्याच्या संकटाचा पहिला प्रमुख निदर्शक मानली जात आहे. प्राथमिक अंदाजानुसार, जर्मनी, फ्रान्स आणि युनायटेड किंगडम म्हणजेच UK यांसारख्या प्रमुख युरोपीय अर्थव्यवस्थांमधील आर्थिक हालचाली मंदावण्याची शक्यता आहे; तर दुसरीकडे, अमेरिकेची स्थिती मात्र तुलनेने स्थिर राहू शकते. जर ही परिस्थिती प्रत्यक्षात आली, तर जग ‘स्टॅगफ्लेशन’सारख्या टप्प्यात प्रवेश करत असल्याचे हे स्पष्ट संकेत ठरत आहेत.
IMF च्या प्रमुख क्रिस्टालिना जॉर्जिएव्हा यांनी स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, या संकटाचा परिणाम अर्थव्यवस्थेत आधीच विचारात घेतला गेला आहे. त्यांच्या मते, जरी युद्ध लवकर संपले, तरी त्याचे आर्थिक परिणाम दीर्घकाळापर्यंत जाणवत राहतील. त्यांनी या काळाचे वर्णन “दीर्घकालीन अनिश्चिततेचा” काळ असे केले आहे; ज्यामध्ये धोरणनिर्मिती करणे अधिकच आव्हानात्मक ठरेल.
सध्याचा सर्वात ज्वलंत प्रश्न हा आहे की: मध्यवर्ती बँकांनी काय करावे? जर त्यांनी आर्थिक वाढीचे म्हणजेच ग्रोथ रक्षण करण्यासाठी व्याजदर कमी केले, तर महागाई आणखी वाढू शकते. याउलट, जर महागाईला आटोक्यात आणण्यासाठी व्याजदर वाढवले, तर आर्थिक व्यवहार आणखी मंदावू शकतात. हीच द्विधा मनस्थिती संपूर्ण संकटाला अधिकच गुंतागुंतीचे बनवत आहे.
‘स्टॅगफ्लेशन’ (Stagflation) ही स्थिती शेवटची मोठ्या प्रमाणावर १९७० च्या दशकात दिसून आली होती, जेव्हा तेलाच्या संकटाने जागतिक अर्थव्यवस्थेला हादरवून सोडले होते. आता, तीच परिस्थिती पुन्हा एकदा निर्माण होताना दिसत आहे. जागतिक संस्था आणि अर्थतज्ज्ञांचे असे मानणे आहे की, हा धोका आता केवळ सैद्धांतिक राहिलेला नाही; तर तो हळूहळू वास्तवात रूपांतरित होत आहे.
येणाऱ्या काळात, परिस्थिती नेमकी किती बिघडू शकते हे निश्चित करण्यासाठी तीन घटक अत्यंत महत्त्वाचे ठरतील. पहिला घटक म्हणजे ‘PMI डेटा’, जो व्यावसायिक हालचाली कोणत्या प्रमाणात मंदावत आहेत, हे दर्शवणार आहे. दुसरा घटक म्हणजे महागाईची आकडेवारी, जी ऊर्जेच्या किमतींचा म्हणजेच इंधन दरांचा परिणाम स्पष्ट करेल. तिसरा घटक म्हणजे ग्राहकांचे वर्तन विशेषतः, लोक खर्च करत आहेत की आपली बचत वाढवत आहेत. जर हे तिन्ही निर्देशक एकाच दिशेने वाटचाल करू लागले, तर जागतिक मंदी आणि स्टॅगफ्लेशनचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढू शकतो.
येत्या काही दिवसांत जरी भू-राजकीय तणाव निवळला, तरीही जागतिक अर्थव्यवस्था नजीकच्या काळात आपल्या जुन्या मार्गावर परतणार नाही, असे अर्थतज्ज्ञांचे मानणे आहे. मंदावलेली वाढ, उच्च महागाई आणि अनिश्चितता यांचे हे मिश्रण आगामी काळात जागतिक अर्थव्यवस्थेसमोरचे सर्वात मोठे आव्हान म्हणून उभे राहू शकते.
