मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
शिवाजी महाराजांचा इतिहास (फोटो सौजन्य - iStock)
शिवाजी हे शहाजी महाराज आणि जिजाबाई यांचे पुत्र होते. त्यांचे जन्मस्थान पुण्याजवळील शिवनेरी किल्ला आहे. स्वातंत्र्याचे समर्पित भक्त असलेल्या शूर शिवाजी महाराजांनी देशाला परकीय आणि जुलमी राजवटीपासून मुक्त करण्यासाठी आणि संपूर्ण भारतात एक सार्वभौम स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्यासाठी प्रयत्न केले. त्याचप्रमाणे, त्यांना एक अग्रगण्य वीर आणि अमर स्वातंत्र्यसेनानी म्हणून ओळखले जाते. महाराणा प्रतापाप्रमाणेच, शूर शिवाजी हे राष्ट्रवादाचे जिवंत प्रतीक आणि अवतार होते. चला महान छत्रपती वीर शिवाजी महाराजांबद्दल जाणून घेऊया.
शिवाजी मुस्लिमविरोधी नव्हते
शिवाजी मुस्लिमविरोधी नव्हते असा आरोप केला जातो, परंतु हे खरे नाही कारण त्यांच्या सैन्यात अनेक मुस्लिम नेते आणि योद्धे तसेच असंख्य मुस्लिम सरदार आणि राज्यपाल होते. प्रत्यक्षात, शिवाजीचा संपूर्ण संघर्ष औरंगजेब सारख्या शासकांनी आणि त्यांच्या आश्रयाखाली वाढलेल्या धर्मांधता आणि अहंकाराविरुद्ध होता.
१६७४ च्या उन्हाळ्यात, शिवाजी मोठ्या थाटामाटात सिंहासनावर बसले आणि स्वतंत्र सार्वभौमत्वाचा पाया घातला. त्यांनी अत्याचारित हिंदू लोकांना भीतीपासून मुक्त केले. ख्रिश्चन आणि मुस्लिम शासकांनी बहुसंख्य लोकसंख्येवर त्यांचे विचार लादण्यासाठी आणि कर वसूल करण्यासाठी बळाचा वापर केला, तर शिवाजीच्या राजवटीने दोन्ही पंथांच्या प्रार्थनास्थळांचे संरक्षण केले नाही तर धर्मांतरित मुस्लिम आणि ख्रिश्चनांसाठी भयमुक्त वातावरण देखील निर्माण केले. शिवाजीने आठ मंत्र्यांच्या परिषदेद्वारे सहा वर्षे राज्य केले. त्यांच्या प्रशासकीय सेवेत अनेक मुस्लिमांचा समावेश होता.
धार्मिक मूल्यांचा विकास
शिवाजी महाराजांचे बालपण त्यांच्या आई जिजाबाईंच्या मार्गदर्शनाखाली गेले. धार्मिक असताना, जिजाबाई तिच्या गुणांमध्ये आणि वर्तनात एक शूर महिला होत्या. म्हणूनच, तिने बालक शिवाजीला रामायण, महाभारत आणि इतर भारतीय नायकांच्या कथा सांगून आणि शिकवून वाढवले. दादा कोंडदेव यांच्या मार्गदर्शनाखाली, त्यांना सर्व समकालीन युद्ध तंत्रांचे प्रशिक्षण देण्यात आले. त्यांना धर्म, संस्कृती आणि राजकारणाचे योग्य शिक्षणदेखील मिळाले. त्या काळातील महान संत रामदेव यांच्याशी असलेल्या त्यांच्या सहवासामुळे शिवाजी पूर्णपणे देशभक्त, कर्तव्यदक्ष आणि समर्पित योद्धा बनले.
लहानपणीच किल्ले जिंकायला शिकणे: लहानपणीच, शिवाजी त्यांच्या वयाच्या मुलांना एकत्र करून त्यांचा नेता बनण्याचा खेळ खेळत असत, लढाई करत असत आणि किल्ले जिंकत असत. प्रौढावस्थेत पोहोचताच, त्यांचा खेळ त्यांचे खरे काम बनले. शत्रूंवर हल्ला करणे आणि त्यांचे किल्ले जिंकणे. पुरंदर आणि तोरणा सारख्या किल्ल्यांवर ताबा मिळवताच, त्यांची कीर्ती आणि कृत्ये संपूर्ण दक्षिणेत पसरली आणि आग्रा आणि दिल्लीपर्यंत बातम्या वाऱ्यासारख्या पसरल्या. अत्याचारी तुर्क, यवन आणि त्यांचे मित्र त्यांच्या नावाच्या फक्त उल्लेखानेच भीती आणि चिंताने भरले.
पत्नी आणि मुलगा
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा विवाह १४ मे १६४० रोजी पुण्यातील लाल महाल येथे सईबाई निंबाळकर यांच्याशी झाला होता. त्यांच्या मुलाचे नाव संभाजी होते. संभाजी (१४ मे १६५७ – ११ मार्च १६८९) हे शिवाजीचे ज्येष्ठ पुत्र आणि उत्तराधिकारी होते, त्यांनी १६८० ते १६८९ पर्यंत राज्य केले.
इतकेच नाही तर शिवाजी महाराजांचे पुत्र संभाजींना जगातील पहिले बाललेखक मानले जाते. वयाच्या १४ व्या वर्षी त्यांनी बुधभूषणम (संस्कृत), नायिकाभेद, सत्शतक आणि नखशिख (हिंदी) यासारखे ग्रंथ लिहिले. ते मराठी, हिंदी, फारसी, संस्कृत, इंग्रजी आणि कन्नड भाषेमध्ये निपुण होते. त्यांनी तलवार त्यांच्या लेखणीइतक्याच चपळतेने चालवली. शिवाजी महाराजांच्या ७ बायका आणि दोन मुलगे होते असे इतिहासात सांगितले जाते.
जेव्हा शिवाजी महाराजांना विश्वासघाताने मारण्याचा झाला प्रयत्न
जेव्हा विजापूरचा शासक आदिल शाह, शिवाजी महाराजांच्या वाढत्या पराक्रमाने घाबरला आणि शिवाजी राजांना पकडण्यात अयशस्वी झाला, तेव्हा त्याने शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजी राजे यांना अटक केली. हे कळताच, शिवाजीराजे संतापले. रणनीती आणि धाडसाचा वापर करून त्यांनी ताबडतोब छापा टाकून आपल्या वडिलांना कैदेतून मुक्त केले.
त्यानंतर, विजापूरच्या शासकाने त्याचा धूर्त सेनापती अफजल खान याला शिवाजी महाराजांना जिवंत किंवा मृत पकडण्याचे आदेश देऊन पाठवले. त्याने बंधुत्व आणि सलोख्याचे नाटक केले आणि त्याला आपल्या हातात धरून मारण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तो स्वतः ज्ञानी शिवाजी महाराजांच्या हातात लपलेल्या खंजीराने मारला गेला. त्याचे सैन्य पळून गेले आणि त्यांचा सेनापती मृत आढळला.
मुघलांशी संघर्ष
शिवाजी महाराजांच्या वाढत्या सामर्थ्याने चिंतेत असलेल्या मुघल सम्राट औरंगजेबाने दक्षिणेतील आपल्या राज्यपालाला त्याच्यावर हल्ला करण्याचा आदेश दिला. तथापि, राज्यपाल पराभूत झाला. शिवाजीशी झालेल्या युद्धादरम्यान, त्याने आपला मुलगा गमावला आणि त्याची स्वतःची बोटे कापली गेली. त्याला रणांगणातून पळून जावे लागले. या घटनेनंतर, औरंगजेबाने त्याचा सर्वात प्रभावशाली सेनापती मिर्झा राजा जयसिंग याच्या नेतृत्वाखाली सुमारे १,००,००० सैनिकांची फौज पाठवली.
शिवाजी महाराजांना चिरडून टाकण्यासाठी, राजा जयसिंगने विजापूरच्या सुलतानशी करार केला आणि पुरंदरचा किल्ला जिंकण्याच्या त्याच्या योजनेतील पहिले पाऊल म्हणून २४ एप्रिल १६६५ रोजी व्रजगड किल्ला जिंकला. शिवाजी महाराजांचे सर्वात शूर सेनापती मुरारजी बाजी किल्ल्याचे रक्षण करताना मारले गेले. पुरंदरच्या किल्ल्याचे रक्षण करण्यास असमर्थ असल्याने, शिवाजी महाराजांनी महाराजा जयसिंग यांना तहाची ऑफर दिली. दोन्ही नेत्यांनी कराराच्या अटी मान्य केल्या आणि २२ जून १६६५ रोजी पुरंदरचा तह झाला.
शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या हयातीत अनेक गडकिल्ले सर केले आणि मराठा साम्राज्य वाढवले. मुघलांचे साम्राज्य रोखण्याचे काम शिवाजी राजांनी केले होते आणि त्यांचा दबदबा संपूर्ण देशात निर्माण केला होता. शिवरायांची रणनीती आजही तितकीच प्रभावी आहे आणि त्यामुळे पुढच्या पिढीनेही हा इतिहास समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
