शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
पुरुष मनात साठलेले बोलत का नाहीत (फोटो सौजन्य - ChatGPT)
भारतातील पुरुषांचे मानसिक आरोग्य
आपण अनेकदा ऐकतो की पुरुष रडत नाहीत, पुरुषांना वेदना होत नाहीत, पण या सामाजिक धारणेमुळे किती पुरुषांचे मानसिक आरोग्य उद्ध्वस्त झाले आहे, याचा तुम्ही कधी विचार केला आहे का? भारतात पुरुषांचे मानसिक आरोग्य ही एक गंभीर समस्या बनली आहे आणि आरोग्य तज्ज्ञांनी अनेक अहवालांमध्ये चिंता व्यक्त केली आहे.
राष्ट्रीय गुन्हे नोंदणी ब्युरो (NCRB) च्या आकडेवारीनुसार, भारतातील सुमारे ७०% आत्महत्या पुरुषांच्या आहेत. ही आकडेवारी पुरुषांना भेडसावणारा मानसिक ताण दर्शवते. शिवाय, भारतीय समाजात पुरुषांना लहानपणापासूनच शिकवले जाते की त्यांनी कणखर, कमावते आणि भावनिकदृष्ट्या खंबीर असले पाहिजे. त्यांना त्यांच्यातील कमकुवतपणा लपवण्यास भाग पाडले जाते; भावना व्यक्त करणे हे एक दुर्बळपणाचे लक्षण मानले जाते. मनोविकारतज्ज्ञांच्या मते, या सर्व परिस्थितींमुळे ते मानसिकदृष्ट्या असुरक्षित बनत आहेत.
‘या’ रोजच्या 5 सवयी करू शकतात Mental Health खराब, वेळीच घ्या जाणून
पुरुषांमधील आत्महत्येचे प्रमाण
अमेरिकन फाउंडेशन फॉर सुसाइड प्रिव्हेंशनच्या माजी उपाध्यक्ष, मानसशास्त्रज्ञ जिल हारकावी-फ्रीडमन म्हणतात की, पुरुषांमध्ये आत्महत्येचे प्रमाण वाढण्याचा कल बऱ्याच काळापासून दिसून येत आहे. पुरुषांच्या आत्महत्येच्या पद्धतींचा विचार करणे देखील महत्त्वाचे आहे. पुरुष आणि महिला दोघांच्याही आत्महत्येच्या प्रयत्नांच्या अभ्यासातून असे दिसून येते की पुरुषांच्या आत्महत्येच्या पद्धती अनेकदा अधिक हिंसक असतात, आणि कोणी हस्तक्षेप करण्यापूर्वीच मृत्यूचा धोका जास्त असतो.
यूकेच्या एका अहवालानुसार, १९८१ पासून पुरुषांच्या आत्महत्येच्या दरात लक्षणीय सुधारणा होऊन तो प्रति १,००,००० व्यक्तींमागे सुमारे १५.५ मृत्यूंपर्यंत पोहोचला असला तरी, ४५ वर्षांखालील पुरुषांमध्ये आत्महत्या हे मृत्यूचे प्रमुख कारण आहे, तर महिलांमध्ये हे प्रमाण केवळ ५ आहे. महिलांच्या तुलनेत पुरुषांमध्ये आत्महत्येचे प्रमाण ऑस्ट्रेलियामध्ये तीन पटींनी, अमेरिकेत ३.५ पटींनी, तर रशिया आणि अर्जेंटिनामध्ये चार पटींपेक्षा जास्त आहे.
काय सांगतात तज्ज्ञ
मुंबईतील झायनोव्हा शाल्बी रूग्णालयातील इंटरनल मेडिसिन एक्सपर्ट डॉ. उर्वी महेश्वरी म्हणाल्या की, मानसिक आरोग्याच्या समस्या स्त्रिया आणि पुरुष दोघांनाही प्रभावित करतात. पुरुषांमध्येही चिंता (Anxiety), ताणतणाव (Stress) आणि नैराश्य (Depression) यांसारख्या समस्या सामान्यपणे आढळतात आणि त्यांच्याकडे वेळेवर लक्ष देणे आवश्यक असते. मात्र, अशा समस्यांचा सामना करणारे अनेक पुरुष आपल्या भावनिक संघर्षांबद्दल मोकळेपणाने बोलण्यास संकोच करतात. यामागे सामाजिक अपेक्षाही मोठ्या प्रमाणात कारणीभूत असतात. लहानपणापासून पुरुषांनी खंबीर, स्वावलंबी आणि भावनिकदृष्ट्या कठोर राहावे, अशी शिकवण त्यांना दिली जाते. परंतु मानसिक आरोग्याविषयी बोलणे किंवा मदत मागणे हे कमकुवतपणाचे लक्षण नसून, स्वतःची काळजी घेण्याचे महत्त्वाचे पाऊल आहे. दुःख, चिंता किंवा तणाव यांसारख्या भावना व्यक्त करणे आणि योग्य वेळी मदत घेणे हे पूर्णपणे स्वाभाविक आहे.
Mental Health Alert: जास्त तणाव शरीराला करतो आतून कमकुवत; जाणून घ्या गंभीर परिणाम
अनेकदा भावना ओळखताच येत नाहीत
अनेक पुरुषांना स्वतःच्या भावना ओळखणे किंवा त्याबद्दल बोलणे कठीण जाते. त्यामुळे मानसिक स्थितीबद्दल बोलण्याऐवजी ते कुटुंबीय आणि मित्रांपासून दूर राहू लागतात, चिडचिडे, अस्वस्थ, निराश किंवा एकाकी होऊ शकतात. काही जण तणाव कमी करण्यासाठी मद्यपान किंवा इतर व्यसनांचा आधारही घेतात. दुर्दैवाने, मदत घेण्यास उशीर झाल्यास मानसिक आरोग्याच्या समस्या अधिक गंभीर होऊ शकतात आणि त्याचा परिणाम नातेसंबंध, कामाची क्षमता तसेच एकूणच जीवनमानावर होऊ शकतो. त्यामुळे पुरुषांनी मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष न करता वेळेवर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा आणि आपले जीवन अधिक निरोगी बनवावे. मानसिक स्वास्थ्य जपण्यासाठी मित्र आणि कुटुंबीयांशी मोकळेपणाने संवाद साधा, नियमित व्यायाम करा, तसेच योग आणि ध्यानधारणा यांसारख्या रिलॅक्सेशन तंत्रांचा अवलंब करा. यामुळे मानसिक तणाव कमी होऊन तुम्हाला अधिक सकारात्मक आणि आनंदी वाटू शकते.
