रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
महाराष्ट्र सरकारच्या महालॅब्स कार्यक्रमातून ७.६ कोटींहून अधिक रुग्णांना लाभ, मोफत केले जाणार वेगवेगळ्या चाचण्यांचे निदान
मुंबई: महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय मोफत प्रयोगशाळा निदान सेवा कार्यक्रम ‘महालॅब्स’ हा भारतातील सर्वाधिक यशस्वी मोफत प्रयोगशाळा निदान सेवा कार्यक्रमांपैकी एक ठरला आहे. हा कार्यक्रम महाराष्ट्र सरकारच्या वतीने एचएलएल लाइफकेअर लिमिटेड (HLL) द्वारे राबविण्यात येत आहे. या कार्यक्रमांतर्गत राज्यातील ३,५०० हून अधिक सार्वजनिक आरोग्य संस्थांमध्ये रुग्णांना प्राथमिक प्रयोगशाळा तपासण्यांपासून ते प्रगत व विशेष तपासण्यांपर्यंत विविध निदान सेवा पूर्णपणे मोफत दिल्या जातात, ज्यामुळे वेळेवर निदान व उपचार शक्य होतात.(फोटो सौजन्य – सोशल मीडिया)
आतापर्यंत ७.६ कोटींपेक्षा अधिक रुग्णांनी महालॅब्स कार्यक्रमाचा लाभ घेतला आहे. दररोज सरासरी ४५,००० हून अधिक रुग्ण या कार्यक्रमांतर्गत मोफत प्रयोगशाळा निदान सेवांचा लाभ घेत आहेत.महालॅब्स अंतर्गत दिल्या जाणाऱ्या विशेष तपासण्यांमध्ये हिस्टोपॅथॉलॉजी, मॉलिक्युलर बायोलॉजी (आरटी-पीसीआर), मायक्रोबायोलॉजी, एचबी इलेक्ट्रोफोरेसिस तसेच नवजात बालकांची तपासणी (न्यूबॉर्न स्क्रीनिंग) यांचा समावेश आहे. कार्यक्रमाशी संबंधित अधिकाऱ्यांच्या मते, महालॅब्स प्रयोगशाळा नवजात तपासणी, एचबी इलेक्ट्रोफोरेसिस, व्हायरल लोड चाचण्या आणि हेमॅटोलॉजी या क्षेत्रांमध्ये देशातील सर्वाधिक चाचण्या करणाऱ्या प्रयोगशाळांपैकी आहेत.
२०१७ मध्ये पुणे येथे एका प्रयोगशाळेपासून सुरू झालेला हा कार्यक्रम आज महाराष्ट्रभर १३७ प्रयोगशाळांपर्यंत विस्तारला आहे. यापैकी खारघर, नागपूर (२ प्रयोगशाळा), नाशिक, पुणे, रत्नागिरी आणि गडचिरोली येथील सात प्रयोगशाळांना एनएबीएल (NABL) मान्यता मिळाली आहे, तर नवी मुंबईतील खारघर येथील प्रयोगशाळेला कॉलेज ऑफ अमेरिकन पॅथॉलॉजिस्ट्स (CAP) कडून मान्यता प्राप्त झाली आहे.
महाराष्ट्र सरकारने वेळेवर रोगनिदान, व्यवस्थापन आणि आजार निर्मूलनासाठी अनेक राष्ट्रीय आरोग्य योजनांचा महालॅब्समध्ये समावेश केला आहे. यामध्ये राष्ट्रीय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रम, राष्ट्रीय सिकल सेल अ‍ॅनिमिया निर्मूलन मोहीम, राष्ट्रीय व्हायरल हेपेटायटिस नियंत्रण कार्यक्रम आणि जननी शिशु सुरक्षा कार्यक्रम यांचा समावेश आहे. या योजनांच्या एकत्रीकरणामुळे राष्ट्रीय आरोग्य प्राधान्यांनुसार तपासणी व निदान सेवा अधिक सक्षम झाल्या आहेत.
हा कार्यक्रम अत्याधुनिक आणि तंत्रज्ञानाधारित प्रणालीद्वारे कार्यान्वित केला जातो. डॉक्टरांनी तपासणी सुचवल्यानंतर, प्रशिक्षित फ्लेबोटोमिस्ट प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, रुग्णालये आणि इतर सार्वजनिक आरोग्य संस्थांमध्ये नमुने गोळा करतात. नमुन्यांना बारकोड लावून मोबाइल अ‍ॅप्लिकेशनद्वारे डिजिटल नोंदणी केली जाते.
आता पुन्हा बोलता येणार! आधुनिक कर्करोग उपाय, आवाज वाचवण्याची नवी शक्यता झाली जागृत, कारणं आणि उपचार
गोळा केलेले नमुने कोल्ड बॉक्समध्ये सुरक्षितपणे साठवले जातात आणि नियंत्रित तापमानात संबंधित प्रयोगशाळांमध्ये पाठवले जातात. सरकारी आरोग्य संस्थांमधून (स्पोक्स) आलेले नमुने विविध प्रकारच्या प्रयोगशाळांमध्ये (हब्स) तपासणीसाठी पाठवले जातात. या प्रयोगशाळा पूर्णपणे स्वयंचलित यंत्रसामग्रीने सुसज्ज असून जलद व अचूक तपासणीसाठी सॉफ्टवेअर प्रणालीशी जोडलेल्या आहेत. सर्व निदान प्रक्रिया केंद्रीय गुणवत्ता हमी पथकाद्वारे काटेकोरपणे निरीक्षणात ठेवल्या जातात.
तपासणी अहवाल पात्र पॅथॉलॉजिस्ट व तज्ज्ञांकडून तपासून प्रमाणित केले जातात. अहवाल एसएमएस, व्हॉट्सॲप, डॉक्टर पोर्टल्स आणि ई-मेलद्वारे रुग्ण व आरोग्य संस्थांना डिजिटल स्वरूपात पाठवले जातात, तसेच नंतर छापील प्रतीही उपलब्ध करून दिल्या जातात. या प्रणालीद्वारे महालॅब्स महाराष्ट्रभर अचूक, वेळेवर आणि पूर्णपणे मोफत निदान सेवा सुनिश्चित करत आहे.
