रविवार, 8 नोव्हेंबर 2026
योग्य पद्धतीने हात धुतल्यास संसर्गाचा धोका ५०% पर्यंत होऊ शकतो कमी! जाणून घ्या तज्ज्ञांनी दिलेली सविस्तर माहिती
हात धुणे हे संसर्गाचा प्रसार रोखण्यासाठी सर्वात सोपे आणि प्रभावी उपायांपैकी एक आहे, मात्र अनेकजण ही सवय गांभीर्याने घेत नाहीत. सर्दी, फ्लू, अतिसार, टायफॉइड यांसारखे अनेक आजार केवळ हवेमार्फतच नव्हे तर दूषित हातांमुळेही पसरू शकतात. तोंड, नाक, अन्न किंवा वारंवार स्पर्श केल्या जाणाऱ्या पृष्ठभागांना हात लावल्यामुळे संसर्ग होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे चांगली हात स्वच्छतेची सवय ही संसर्गाची साखळी तोडण्याची पहिली पायरी मानली जाते.(फोटो सौजन्य – istock)
तज्ज्ञांच्या मते, फक्त पाण्याने हात धुण्यापेक्षा साबणाने हात धुणे अधिक प्रभावी असते. पाणी दिसणारी घाण दूर करू शकते, मात्र साबण विषाणू आणि बॅक्टेरियाच्या बाहेरील चरबीयुक्त थराला नष्ट करून त्यांना दूर करण्यास मदत करतो. यामध्ये फ्लू आणि कोरोनाव्हायरससारख्या विषाणूंचाही समावेश होतो. साबण आणि पाणी उपलब्ध नसल्यास अल्कोहोल-आधारित सॅनिटायझर उपयोगी ठरू शकतात, परंतु विशेषतः हात स्पष्टपणे घाण असल्यास ते साबण-पाण्याचा पूर्ण पर्याय ठरत नाहीत.
दिवसातील काही वेळा हात धुणे विशेषतः महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, जेवण करण्यापूर्वी किंवा अन्न तयार करण्यापूर्वी, शौचालय वापरल्यानंतर, खोकल्यानंतर किंवा शिंकल्यानंतर, आजारी व्यक्तीला स्पर्श केल्यानंतर, कचरा किंवा प्राण्यांना हाताळल्यानंतर आणि सार्वजनिक ठिकाणी वारंवार स्पर्श होणाऱ्या वस्तूंना हात लावल्यानंतर हात धुणे आवश्यक आहे.
हात धुण्याचा कालावधी आणि योग्य पद्धत याकडेही अनेकदा दुर्लक्ष होते. बहुतांश लोक फक्त काही सेकंद हात धुतात, मात्र तज्ज्ञांच्या मते किमान २० सेकंद हात नीट चोळून धुणे आवश्यक आहे. हातांच्या मागील भाग, बोटांमधील जागा, सांधे, अंगठे, बोटांची टोके आणि मनगट हे भाग अनेकदा नीट स्वच्छ केले जात नाहीत. अंगठ्या किंवा मोठ्या नखांमध्येही जंतू अडकू शकतात.
हात नीट कोरडे करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, कारण ओल्या हातांमधून जंतू कोरड्या हातांच्या तुलनेत अधिक सहज पसरतात. स्वयंपाकघर किंवा बाथरूममध्ये वापरले जाणारे ओलसर टॉवेलही संसर्गाचे कारण ठरू शकतात. डॉ. दीपेश अग्रवाल, Consultant Physician and Head of Critical Care Medicine, Saifee Hospital, Mumbai, यांनी याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे.
मुलांना हात स्वच्छतेबाबत शिक्षण देणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. संशोधनानुसार, हात धुण्याच्या चांगल्या सवयीमुळे अतिसार आणि श्वसनासंबंधी आजारांमुळे शाळेत गैरहजर राहण्याचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते. तसेच, घरातील ज्येष्ठ सदस्यांनाही संसर्गापासून दूर ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
Ans: होय. साबण आणि स्वच्छ पाण्याने योग्य पद्धतीने हात धुतल्यास जंतू आणि विषाणूंचा प्रसार कमी होऊन संसर्गाचा धोका कमी होऊ शकतो.
Ans: तज्ज्ञांच्या मते किमान २० सेकंद साबणाने हात स्वच्छ धुणे आवश्यक असते.
Ans: हाताचे तळवे, बोटांच्या मधील जागा, नखांच्या खालील भाग आणि मनगट व्यवस्थित स्वच्छ करणे महत्त्वाचे असते.
