पाठदुखी, मणक्याचे विकार वाढले! ‘क्रॉनिक पेन’कडे दुर्लक्ष धोकादायक! मुंबईतील MIPSICON परिषदेत तज्ज्ञांचा इशारा
मुंबई : भारतात वाढत्या दीर्घकालीन वेदना, मणक्याचे आजार, स्नायू-हाडांचे विकार आणि जीवनशैलीशी संबंधित वेदना सिंड्रोमच्या पार्श्वभूमीवर, वेदना उपचार, भूलतज्ज्ञ आणि मिनिमली इन्व्हेसिव्ह स्पाइन इंटरव्हेन्शन क्षेत्रातील अग्रगण्य राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञ मुंबईत MIPSICON 4.0 आणि HandsOn MIPSIs 9.0 या भारतातील अग्रगण्य प्रॅक्टिस-ओरिएंटेड शैक्षणिक व प्रशिक्षण मंचावर एकत्र आले. हा मंच इंटरव्हेन्शनल पेन मेडिसिनमध्ये शैक्षणिक व प्रक्रियात्मक प्रशिक्षणासाठी ओळखला जातो.
तीन दिवसांची परिषद आणि प्रत्यक्ष कार्यशाळा, जी 29–31 मे 2026 दरम्यान आयोजित केली जात आहे, ती DYPU फेलोशिप इन पेन मेडिसिन प्रोग्राम आणि मुंबई पेन स्कूल यांच्या संयुक्त विद्यमाने होत आहे. या कार्यक्रमात DY पाटील विद्यापीठाच्या मेडिसिन स्कूलमधील ॲनाटॉमी व ॲनेस्थेशिया विभाग, तसेच इंडियन सोसायटी फॉर स्टडी ऑफ पेन (ISSP) आणि ISA नवी मुंबई सिटी ब्रांच यांचा सहभाग आहे.
तज्ज्ञांनी अधोरेखित केले की, दीर्घकालीन वेदना आता केवळ एक लक्षण राहिलेल्या नाहीत, तर झोप, हालचाल, उत्पादकता, मानसिक आरोग्य आणि एकूण जीवनमानावर परिणाम करणारे एक गंभीर सार्वजनिक आरोग्य आव्हान बनले आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार (WHO), लो बॅक पेन हा जगभरातील अपंगत्वाचे प्रमुख कारण आहे, तर स्नायू-हाडांचे विकार अपंगत्वासह जगलेल्या वर्षांमध्ये मोठा वाटा उचलतात. तसेच ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये दीर्घकालीन वेदनांचा बोजा झपाट्याने वाढत आहे. 45 वर्षांवरील जवळपास निम्म्या भारतीयांनी दीर्घकालीन सांधेदुखीचा त्रास असल्याचे सांगितले आहे, तर मोठ्या प्रमाणात लोकांना सतत पाठदुखीचा त्रास होत आहे.
MIPSICON 4.0 आणि HandsOn MIPSIs 9.0 चे आयोजक अध्यक्ष डॉ. सिद्धार्थ वर्मा म्हणाले, “भारतामध्ये दीर्घकालीन वेदना, मणक्याचे विकार, पोश्चरशी संबंधित आजार आणि स्नायू-हाडांच्या समस्या सर्व वयोगटांमध्ये झपाट्याने वाढत आहेत. वेदना उपचार हे जीवनमान सुधारण्यासाठी अचूक, मिनिमली इन्व्हेसिव्ह आणि पुराव्याधारित हस्तक्षेपांवर आधारित एक महत्त्वाचे सुपर-स्पेशालिटी म्हणून विकसित होत आहे. वेदना उपचाराचे भविष्य हे इमेज-गाइडेड, नैतिक आणि प्रत्यक्ष हस्तक्षेप प्रशिक्षणामध्ये आहे, जे शैक्षणिक शिक्षण आणि प्रत्यक्ष रुग्णसेवा यामधील अंतर कमी करते.”
डॉ. वर्मा यांनी पुढे सांगितले की, मिनिमली इन्व्हेसिव्ह पेन अँड स्पाईन इंटरव्हेन्शन्स (MIPSI) हे झपाट्याने विकसित होणारे क्षेत्र आहे. यात अल्ट्रासाऊंड-गाइडेड प्रक्रिया, फ्लुरोस्कोपी-गाइडेड हस्तक्षेप, रेडिओफ्रिक्वेन्सी एब्लेशन, रिजनरेटिव्ह थेरपी, न्यूरोमॉड्युलेशन आणि मिनिमली इन्व्हेसिव्ह स्पाइन प्रक्रिया यांचा समावेश आहे. या हस्तक्षेपांचा उद्देश वेदना कमी करणे, अपंगत्व कमी करणे आणि दीर्घकालीन औषधोपचार किंवा मोठ्या शस्त्रक्रियेवरील अवलंबित्व कमी करणे हा आहे.
आयोजकांनी DY पाटील विद्यापीठाचे अध्यक्ष डॉ. विजय पाटील आणि उपाध्यक्ष व प्रो-चान्सलर डॉ. शिवानी पाटील यांच्या दूरदर्शी समर्थनाची नोंद घेतली. त्यांनी वेदना उपचाराला एक महत्त्वाची उदयोन्मुख शाखा म्हणून मान्यता दिली असून, संरचित वेदना उपचार शिक्षण व सेवा वाढवण्यास पाठिंबा दिला आहे.
DYPU फेलोशिप इन पेन मेडिसिन प्रोग्राम, 2019 मध्ये सुरू झाल्यापासून, भारतभर तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावरून आलेल्या फेलोजना प्रशिक्षण दिले आहे. यामुळे पश्चिम भारतात प्रगत वेदना उपचार शिक्षणाच्या विकासाला मोठे योगदान मिळाले आहे. ही संस्था या प्रदेशातील सुरुवातीच्या केंद्रांपैकी एक होती ज्यांनी कूल्ड रेडिओफ्रिक्वेन्सी टेक्नॉलॉजी दीर्घकालीन वेदना उपचारासाठी सुरू केली होती.
इंडियन सोसायटी फॉर स्टडी ऑफ पेन (ISSP) चे अध्यक्ष डॉ. संजय खन्ना यांनी विशेष दीर्घकालीन वेदना उपचाराविषयी जनजागृती वाढवण्याचे आणि रुग्णांना लवकरात लवकर पात्र वेदना तज्ज्ञांकडे पाठवण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले. ISSP च्या “फाइंड पेन फिजिशियन इन युवर सिटी” या उपक्रमाचा उल्लेख करताना त्यांनी सांगितले की प्रशिक्षित वेदना तज्ज्ञांकडून वेळेवर हस्तक्षेप मिळाल्यास रुग्णांना पुराव्याधारित, मिनिमली इन्व्हेसिव्ह उपचार आजाराच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच मिळू शकतात. यामुळे अपंगत्व कमी होण्यास, जीवनमान सुधारण्यास आणि निवडक प्रकरणांमध्ये मोठ्या शस्त्रक्रियेची गरज टाळण्यास मदत होते.
इंडियन सोसायटी ऑफ अॅनेस्थेसियॉलॉजिस्ट्स (ISA) च्या नेत्यांनीही अधोरेखित केले की भूलतज्ज्ञांची भूमिका आता झपाट्याने विस्तारत आहे. पारंपरिक ऑपरेशन थिएटरच्या पलीकडे भूलतज्ज्ञ आता प्रगत वेदना उपचार, कॅन्सर पेन मॅनेजमेंट, इमेज-गाइडेड हस्तक्षेप आणि मिनिमली इन्व्हेसिव्ह स्पाइन प्रक्रिया यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.
या कार्यशाळांमध्ये रेडिओफ्रिक्वेन्सी एब्लेशन, एपिड्युरल हस्तक्षेप, सॅक्रोइलियाक जॉइंट प्रक्रिया, सिम्पथेटिक ब्लॉक्स, व्हर्टिब्रल ऑग्मेंटेशन, रिजनरेटिव्ह थेरपी, न्यूरोमॉड्युलेशन संकल्पना आणि स्पाइन एंडोस्कोपीची ओळख यांचे प्रशिक्षण दिले जाते. याशिवाय प्रगत अल्ट्रासाऊंड-गाइडेड स्नायू-हाडांचे हस्तक्षेप आणि परिघीय नर्व्ह हस्तक्षेप यांचाही समावेश आहे.
आयोजकांनी सांगितले की MIPSICON 4.0 आणि HandsOn MIPSIs 9.0 यांची संकल्पना एक “स्किल-फर्स्ट अकॅडमिक इकोसिस्टम” म्हणून करण्यात आली आहे. याचा उद्देश भारतातील भविष्यातील कार्यबलाला मिनिमली इन्व्हेसिव्ह पेन आणि स्पाइन केअर क्षेत्रात सक्षम बनवणे हा आहे. यासाठी संरचित प्रशिक्षण, सिम्युलेशन-आधारित शिक्षण आणि मल्टिडिसिप्लिनरी अकॅडमिक सहयोग यावर भर देण्यात आला आहे.
