सोमवार, 20 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेत पंढरपूरचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. “आधी स्नान चंद्रभागेत, मग दर्शन पांडुरंगाचे” अशी वारकरी संप्रदायाची परंपरा आजही अखंड सुरू आहे. वारकऱ्यांसाठी पंढरपूरची चंद्रभागा म्हणजे केवळ एक नदी नाही, तर ती साक्षात गंगा, यमुना आणि सर्व तीर्थांचे स्वरूप आहे. आषाढी आणि कार्तिकी वारीत लाखो वारकरी सर्वप्रथम चंद्रभागेत स्नान करून आपल्या देह-मनाची शुद्धी करतात आणि त्यानंतर विठ्ठल-रुक्मिणीचे दर्शन घेतात.
या श्रद्धेमागे केवळ धार्मिक परंपरा नाही, तर एक अत्यंत भावस्पर्शी पौराणिक आख्यायिका आहे. महान भक्त पुंडलिकाच्या मातृ-पितृसेवेने प्रसन्न होऊन स्वतः भगवान श्रीकृष्ण विठ्ठलरूप धारण करून पंढरपुरात आले. त्यांच्या चरणस्पर्शाने आणि भक्त पुंडलिकाच्या सेवाभावाने पावन झालेली भीमा नदीच पुढे ‘चंद्रभागा’ म्हणून सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानली गेली.
भीमा नदी ही सह्याद्री पर्वतरांगांतील भीमाशंकर परिसरातून उगम पावते. अनेक जिल्ह्यांतून प्रवास करत ती पंढरपूर येथे येते. पंढरपूरमध्ये नदीचे पात्र अर्धचंद्राप्रमाणे सुंदर वळण घेते. त्यामुळे तिला ‘चंद्रभागा’ असे नाव प्राप्त झाले. ‘चंद्र’ म्हणजे चंद्रमा आणि ‘भागा’ म्हणजे वक्राकार भाग. नदीच्या या अर्धचंद्राकृती वळणामुळे तिचे हे नाव रूढ झाले. वारकरी मात्र प्रेमाने तिला “चंद्रभागामाई” असे संबोधतात.
पुराणांनुसार, पुंडलिक सुरुवातीला आपल्या आई-वडिलांशी कठोर वर्तन करणारा होता. पण एका प्रसंगानंतर त्याच्यात मोठा बदल झाला. त्याला माता-पित्यांच्या सेवेतच परमेश्वराचे दर्शन असल्याची जाणीव झाली.
त्यानंतर त्याने आयुष्य पूर्णपणे त्यांच्या सेवेसाठी अर्पण केले. त्याची सेवा इतकी निःस्वार्थ आणि अखंड होती की तिची कीर्ती स्वर्गापर्यंत पोहोचली.
भक्त पुंडलिकाच्या सेवेमुळे प्रसन्न होऊन स्वयं भगवान श्रीकृष्ण त्याला भेटण्यासाठी पंढरपूरात आले. त्या वेळी पुंडलिक आई-वडिलांची सेवा करण्यात इतका मग्न होता की त्याने परमेश्वरालाही थोडा वेळ थांबण्याची विनंती केली.
त्याने जवळची एक वीट भगवानांकडे सरकवली आणि “या विटेवर उभे राहा” अशी विनंती केली. भक्ताच्या सेवेला सर्वोच्च स्थान देत भगवान त्या विटेवर उभे राहिले. हीच मूर्ती आज पंढरपूरातील विठ्ठल म्हणून पूजली जाते.
वारकरी परंपरेत अशी श्रद्धा आहे की ज्या भूमीवर स्वयं भगवान उभे राहिले आणि ज्या प्रदेशात भक्त पुंडलिकाची सेवा घडली, त्या परिसरातील प्रत्येक कण पवित्र झाला.
भगवंतांच्या चरणस्पर्शाने आणि पुंडलिकाच्या भक्तीने भीमा नदीचे जल दिव्य झाले. त्यामुळे या नदीत गंगा, यमुना, सरस्वती आणि सर्व तीर्थांचे अधिष्ठान असल्याचे मानले जाते. अनेक संतांनी आपल्या अभंगांमध्ये चंद्रभागेला “तीर्थांची जननी” असे गौरवले आहे.
वारकरी संप्रदायात चंद्रभागा स्नानाला अत्यंत महत्त्व आहे.
विठ्ठल दर्शनापूर्वी चंद्रभागेत स्नान करण्याची परंपरा आहे.
स्नानाने पापांचा क्षय होतो, अशी श्रद्धा आहे.
मन, बुद्धी आणि आत्म्याची शुद्धी होते.
पूर्वजांना तर्पण केल्यास विशेष पुण्य प्राप्त होते.
आषाढी, कार्तिकी, माघी आणि चैत्री एकादशीला स्नान विशेष फलदायी मानले जाते.
संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम आणि इतर अनेक संतांनी चंद्रभागेचे महात्म्य आपल्या अभंगांत वर्णन केले आहे. वारकऱ्यांसाठी चंद्रभागा ही नदी नसून विठ्ठलाची करुणामयी माता आहे. या नदीच्या तीरावर संतांचा सहवास, कीर्तन, भजन, हरिनाम आणि भक्तीची अखंड गंगा वाहत असते.
आषाढी वारीत लाखो वारकरी अनेक दिवसांचा पायी प्रवास करून पंढरपूरात पोहोचतात.
पंढरीत प्रवेश करण्यापूर्वी ते प्रथम चंद्रभागेच्या वाळवंटात येतात. नदीला नमस्कार करून स्नान करतात. त्यानंतर ओल्या वस्त्रांनी विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी मंदिराकडे प्रस्थान करतात.
ही परंपरा शेकडो वर्षांपासून अखंड सुरू आहे.
चंद्रभागा आपल्याला केवळ स्नानाचे महत्त्व शिकवत नाही, तर अंतःकरण शुद्ध करण्याचा संदेश देते.
जसे नदीचे पाणी शरीर स्वच्छ करते, तसे नामस्मरण, सेवा आणि भक्ती मनातील अहंकार, मत्सर आणि द्वेष दूर करतात. भक्त पुंडलिकाने दाखविलेली मातृ-पितृसेवा आणि विठ्ठलाची भक्तवत्सलता आजही प्रत्येक भक्तासाठी प्रेरणादायी आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भक्त पुंडलिकाची सेवा आणि भगवान विठ्ठलांच्या चरणस्पर्शामुळे चंद्रभागा नदी पवित्र मानली जाते.
Ans: पंढरपूर येथे भीमा नदी अर्धचंद्रासारखे वळण घेते, त्यामुळे तिला 'चंद्रभागा' असे नाव पडले.
Ans: या स्नानाने पापांचा क्षय होतो, पुण्यप्राप्ती होते आणि भक्तीभाव अधिक दृढ होतो, असे मानले जाते.
