मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भगवद्गीता हे भारतीय संस्कृतीचे अमूल्य आध्यात्मिक ग्रंथरत्न मानले जाते. मानवाला कर्म, भक्ती, ज्ञान आणि मोक्ष यांचा मार्ग दाखवणाऱ्या या दिव्य ग्रंथातील प्रत्येक अध्याय विशेष महत्त्वाचा आहे. परंतु त्यामध्ये १५ वा अध्याय म्हणजेच “पुरुषोत्तम योग” हा अत्यंत गूढ, गहन आणि जीवनाचे खरे तत्त्व समजावून सांगणारा अध्याय मानला जातो. अवघ्या 20 श्लोकांचा हा अध्याय आकाराने लहान असला, तरी त्यामध्ये संपूर्ण गीतेचे सार सामावलेले आहे. म्हणून अनेक संत, तत्त्वज्ञ आणि वेदांत अभ्यासकांनी या अध्यायाला “गीतेचे हृदय” असे संबोधले आहे.
भगवान श्रीकृष्णांनी या अध्यायामध्ये संसाराचे स्वरूप, आत्म्याचे अस्तित्व, परमेश्वराची सर्वोच्च सत्ता आणि मोक्षप्राप्तीचा मार्ग यांचे अत्यंत सुंदर विवेचन केले आहे. मानव जन्म, मृत्यू, मोह, माया आणि कर्मबंधन यांच्या गुंतागुंतीत अडकलेला असतो. अशा वेळी १५ वा अध्याय त्याला आत्मज्ञानाचा प्रकाश दाखवतो आणि जीवनाचा खरा उद्देश समजावून सांगतो.
या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच भगवान श्रीकृष्णांनी संसाराची तुलना एका उलट्या अश्वत्थ वृक्षाशी केली आहे.
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
१५ व्या अध्यायाचे आणखी एक महत्त्व म्हणजे तो आत्मा आणि शरीर यातील फरक स्पष्ट करतो. शरीर नश्वर आहे, परंतु आत्मा अमर आणि सनातन आहे. जीव एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात प्रवास करतो, परंतु त्याचे खरे अस्तित्व नष्ट होत नाही. या अध्यायात भगवान म्हणतात —
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति
म्हणजेच प्रत्येक जीव हा परमेश्वराचाच सनातन अंश आहे. ही भावना मनामध्ये निर्माण झाली की मनुष्य सर्व जीवांकडे समानतेने पाहू लागतो. अहंकार, द्वेष आणि मत्सर कमी होऊ लागतात. मानवाला समजते की तो केवळ शरीर नसून परमात्म्याचा अंश आहे.
या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण स्वतःच्या सर्वव्यापकतेचेही वर्णन करतात. सूर्याचे तेज, चंद्राची शीतलता, अग्नीची उष्णता, पृथ्वीची धारणशक्ती — या सर्वांमध्ये परमेश्वरच कार्यरत आहे. यामुळे भक्ताच्या मनामध्ये ईश्वराविषयी गाढ श्रद्धा निर्माण होते. देव हा केवळ मंदिरात नसून संपूर्ण विश्वात व्यापून आहे, ही अनुभूती या अध्यायातून मिळते.
“पुरुषोत्तम योग” हे नावही अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. श्रीकृष्ण या अध्यायात “क्षर पुरुष”, “अक्षर पुरुष” आणि “पुरुषोत्तम” या तीन तत्त्वांचे वर्णन करतात. नाश पावणारे जग म्हणजे क्षर पुरुष, आत्मस्वरूप जीव म्हणजे अक्षर पुरुष आणि या दोघांहून श्रेष्ठ असा परमेश्वर म्हणजे पुरुषोत्तम. जो मनुष्य या पुरुषोत्तम तत्त्वाला जाणतो, तो खऱ्या अर्थाने ज्ञानी ठरतो.
हा अध्याय केवळ तत्त्वज्ञान सांगत नाही, तर भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांचा सुंदर समन्वय घडवतो. ज्ञानामुळे विवेक जागृत होतो, वैराग्यामुळे संसारातील मोह कमी होतो आणि भक्तीमुळे मनुष्य परमेश्वराशी जोडला जातो. म्हणूनच अनेक संतांनी या अध्यायाचे नित्य पठण करण्यास सांगितले आहे.
ज्ञानदेवांनी ही ज्ञानेश्वरीत या अध्यायाचे अत्यंत सुंदर आणि भावपूर्ण विवेचन केले आहे. तर आद्यशंकाराचार्यंनी यांनीही या अध्यायाला वेदांताचे सार म्हटले आहे. अनेक साधू-संत रोज “पुरुषोत्तम योग” पठण करून आत्मचिंतन करीत असत.
१५ व्या अध्यायाचे पठण कोणत्या वेळी करावे, यालाही विशेष महत्त्व आहे. पहाटेच्या शांत वातावरणात या अध्यायाचे पठण केल्यास मन प्रसन्न होते आणि दिवस सकारात्मक ऊर्जेने भरून जातो. संध्याकाळी पठण केल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि मनाला शांतता मिळते. एकदशी, गीता जयंती किंवा इतर पवित्र दिवसांवर या अध्यायाचे पठण विशेष फलदायी मानले जाते. काही परंपरांमध्ये श्राद्ध किंवा पितृकार्याच्या वेळीही आत्मशांतीसाठी या अध्यायाचे पठण केले जाते.
या अध्यायाच्या पठणाची फलश्रुतीही अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. श्रद्धा आणि भक्तीभावाने पठण केल्यास मनातील भीती, चिंता आणि अस्थिरता कमी होते.
आजच्या धकाधकीच्या आणि तणावपूर्ण जीवनात १५ व्या अध्यायाचे महत्त्व अधिक वाढलेले दिसते. आधुनिक मनुष्य स्पर्धा, लोभ, अहंकार आणि मानसिक अस्थिरता यामध्ये अडकलेला आहे. अशा वेळी “पुरुषोत्तम योग” त्याला जीवनाचे खरे तत्त्व समजावून सांगतो. संसार तात्पुरता आहे, आत्मा अमर आहे आणि परमेश्वराशी एकरूप होण्यातच खरा आनंद आहे, हा संदेश हा अध्याय देतो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भगवद्गीतेचा १५ वा अध्याय “पुरुषोत्तम योग” या नावाने ओळखला जातो. हा अध्याय आत्मज्ञान, वैराग्य आणि परमात्म्याचे तत्त्व स्पष्ट करणारा मानला जातो.
Ans: अनेक संत आणि वेदांत अभ्यासकांच्या मते या अध्यायात संपूर्ण गीतेचे सार सांगितले आहे. त्यामुळे याला “गीतेचे हृदय” असेही म्हटले जाते.
Ans: या अध्यायात क्षर पुरुष, अक्षर पुरुष आणि त्यांच्याहून श्रेष्ठ असलेल्या पुरुषोत्तम परमेश्वराचे वर्णन केले आहे.
