शुक्रवार, 6 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीत आषाढ एकादशी (देवशयनी एकादशी) ते कार्तिक शुद्ध एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी) हा चार महिन्यांचा कालावधी चातुर्मास म्हणून ओळखला जातो. या काळात विवाह, मुंज, गृहप्रवेश, वास्तुशांती, नवीन व्यवसायाचा शुभारंभ यांसारखी मंगलकार्ये पारंपरिकरीत्या टाळली जातात. अनेकांना प्रश्न पडतो की, ही परंपरा केवळ धार्मिक श्रद्धेवर आधारित आहे की त्यामागे काही व्यावहारिक आणि वैज्ञानिक कारणेही आहेत? खरे तर चातुर्मासात शुभ कार्ये टाळण्यामागे धार्मिक, सामाजिक, पर्यावरणीय आणि आरोग्यविषयक अशा अनेक कारणांचा समन्वय आहे. त्यामुळे ही परंपरा हजारो वर्षांपासून भारतीय समाजात जपली गेली आहे.
सनातन धर्मानुसार देवशयनी एकादशीच्या दिवशी भगवान श्रीविष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर योगनिद्रेत जातात. ते चार महिने योगनिद्रेत राहून कार्तिक शुद्ध एकादशीला म्हणजेच प्रबोधिनी एकादशीला जागृत होतात.
भगवान विष्णू हे सृष्टीचे पालनकर्ते मानले जात असल्याने त्यांच्या योगनिद्रेच्या काळात नवीन शुभ कार्यांना प्रारंभ करणे योग्य मानले जात नाही. त्यामुळे विवाह, गृहप्रवेश, वास्तुशांती यांसारखे मंगलकार्य या काळात पुढे ढकलले जातात. ही संकल्पना भक्तांना संयम, प्रतीक्षा आणि योग्य वेळेची जाणीव करून देते.
चातुर्मास हा आनंदोत्सवापेक्षा आत्मपरीक्षणाचा काळ मानला जातो. या चार महिन्यांत भक्तांनी बाह्य उत्सवांपेक्षा अंतर्मुख होऊन ईश्वरभक्ती, नामस्मरण, जप, तप, व्रत, दान आणि धर्मग्रंथांचे अध्ययन करावे, असा संदेश धर्मशास्त्र देते.
जर या काळात मोठ्या प्रमाणावर विवाह आणि समारंभ सुरू राहिले, तर लोकांचे लक्ष अध्यात्मापासून भौतिक उत्सवांकडे वळेल. म्हणूनच या काळात शुभ कार्यांपेक्षा साधना आणि संयमाला प्राधान्य दिले जाते.
चातुर्मास हा संपूर्ण पावसाळ्याचा कालखंड असतो. प्राचीन भारतात आजच्या प्रमाणे रस्ते, वाहतूक आणि दळणवळणाची साधने उपलब्ध नव्हती.
त्या काळात नद्या दुथडी भरून वाहत असत, रस्ते चिखलाने भरलेले असत, प्रवास धोकादायक असे, बैलगाड्या आणि पायी प्रवास करावा लागत असे, पाहुण्यांना सुरक्षितपणे आणणे कठीण होत असे.
म्हणूनच विवाह किंवा मोठे समारंभ आयोजित करणे व्यवहार्य नव्हते. त्यामुळे समाजाने या काळात शुभ कार्ये टाळण्याची परंपरा स्वीकारली.
पूर्वी ऋषी-मुनी आणि संत वर्षभर देशभर धर्मप्रसारासाठी भ्रमण करत असत. मात्र पावसाळ्यात सतत प्रवास केल्यास जमिनीवरील लहान जीव, वनस्पती आणि कीटक यांचे नुकसान होण्याची शक्यता असे. अहिंसेचा विचार करून ते चार महिने एका ठिकाणी राहून प्रवचन, भागवत कथा, कीर्तन आणि धर्मशिक्षण देत असत. या परंपरेलाच चातुर्मास असे नाव मिळाले.
आजही अनेक मठ, आश्रम आणि संत या काळात विशेष धार्मिक कार्यक्रम आयोजित करतात.
चातुर्मास हा निसर्गाच्या पुनर्जन्माचा काळ आहे. पावसामुळे झाडे, वनस्पती आणि जैवविविधतेची वाढ होत असते.
आयुर्वेदानुसार पावसाळ्यात मानवी पचनशक्ती कमी झालेली असते. या काळात संसर्गजन्य आजारांचे प्रमाणही वाढते. मोठ्या मेजवान्या, जड अन्न आणि सततचे समारंभ यामुळे आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच या काळात सात्त्विक, हलका आहार, उपवास आणि संयम यांना प्राधान्य दिले जाते. यामुळे शरीराची प्रतिकारशक्ती टिकून राहते आणि आरोग्य चांगले राहते.
शेतकरी समाजासाठी चातुर्मास हा शेतीच्या कामाचा अत्यंत महत्त्वाचा काळ असतो. पेरणी, मशागत आणि शेतीची अनेक कामे याच काळात केली जातात. जर याच काळात विवाह आणि इतर मोठे समारंभ आयोजित केले गेले, तर वेळ, पैसा आणि मनुष्यबळ यांचा ताण वाढेल. त्यामुळे समाजाने शेतीला प्राधान्य देत मंगलकार्य पुढे ढकलण्याची परंपरा स्वीकारली.
दररोज नामस्मरण करणे, विष्णुसहस्रनाम किंवा, भगवद्गीतेचे पठण, सात्त्विक आहार घेणे, व्यसनांचा त्याग, दानधर्म करणे, मंदिरात सेवा करणे, हरिपाठ, भजन आणि कीर्तनात सहभागी होणे. क्रोध, लोभ आणि अहंकार कमी करण्याचा प्रयत्न करणे हे संकल्प व्यक्तीच्या आध्यात्मिक आणि नैतिक उन्नतीसाठी महत्त्वाचे मानले जातात.
कार्तिक शुद्ध एकादशी, म्हणजे प्रबोधिनी एकादशी, या दिवशी भगवान विष्णू योगनिद्रेतून जागृत झाल्याचे मानले जाते. या दिवसापासून विवाह, गृहप्रवेश, वास्तुशांती, मुंज आणि इतर सर्व मंगलकार्यांना पुन्हा प्रारंभ होतो.
चातुर्मासात शुभ कार्ये टाळण्यामागे केवळ धार्मिक श्रद्धा नसून जीवनशैलीचे सखोल शास्त्र दडलेले आहे. भगवान विष्णूंची योगनिद्रा, साधना, संयम, पर्यावरण संवर्धन, आरोग्य, शेतीचे महत्त्व आणि सामाजिक शिस्त या सर्वांचा सुंदर समन्वय या परंपरेत दिसून येतो.
आजच्या आधुनिक युगातही चातुर्मासाचा संदेश तितकाच महत्त्वाचा आहे. काही काळ बाह्य उत्सवांपासून दूर राहून आत्मचिंतन, सात्त्विकता, निसर्गाशी सुसंवाद आणि आध्यात्मिक उन्नती साधणे, हाच या परंपरेचा खरा हेतू आहे. म्हणूनच चातुर्मास हा भारतीय संस्कृतीतील केवळ धार्मिक कालखंड नसून, जीवनाला संतुलित आणि मूल्याधिष्ठित बनवणारा एक आध्यात्मिक उत्सव आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: धर्मशास्त्रानुसार या काळात भगवान विष्णू योगनिद्रेत असतात. तसेच साधना, संयम आणि आध्यात्मिक साधनेसाठी हा कालखंड राखून ठेवला जातो.
Ans: होय. पावसाळ्यातील प्रवासातील अडचणी, संसर्गजन्य आजारांचा धोका आणि शेतीची कामे यांमुळे ही परंपरा रूढ झाली
Ans: नामस्मरण, जप, तप, उपवास, दानधर्म, हरिपाठ, कीर्तन आणि धर्मग्रंथांचे वाचन
