गुरुवार, 12 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीमध्ये शंखाला अत्यंत पवित्र आणि सामर्थ्यशाली मानले जाते. देवपूजा, आरती, यज्ञ, मंदिरातील मंगलकार्य किंवा विजयाचा प्रसंग अशा अनेक ठिकाणी शंखनाद केला जातो. पण प्राचीन काळात युद्धभूमीवरही शंखनादाला विशेष महत्त्व होते. युद्ध सुरू होण्यापूर्वी सैन्याला प्रेरणा देण्यासाठी, शत्रूच्या मनात भीती निर्माण करण्यासाठी आणि विजयाचा संदेश देण्यासाठी शंखनाद केला जात असे.
महाभारत, रामायण आणि अनेक पुराणांमध्ये युद्धातील शंखनादाचे उल्लेख आढळतात. हा केवळ आवाज नव्हता, तर तो धर्म, शौर्य, आत्मविश्वास आणि दैवी शक्तीचे प्रतीक मानला जात होता.
हिंदू धर्मात शंखाला भगवान विष्णूचे आयुध मानले जाते. भगवान विष्णूच्या चार हातांपैकी एका हातात शंख असतो. शंखातून निर्माण होणारा ध्वनी हा “ॐ” या आदिनादाशी संबंधित मानला जातो. त्यामुळे शंखनाद हा शुभ, पवित्र आणि दुष्ट शक्तींना दूर करणारा मानला जातो.
धर्मशास्त्रानुसार शंखनादामुळे वातावरणातील नकारात्मक ऊर्जा दूर होते आणि सकारात्मक शक्ती जागृत होते. युद्धासारख्या भीषण प्रसंगात सैनिकांच्या मनात धैर्य आणि आत्मविश्वास निर्माण करण्यासाठी शंखनाद महत्त्वाचा मानला गेला.
युद्धाची सुरुवात जाहीर करण्यासाठी प्राचीन काळात आधुनिक साधने नव्हती. त्यामुळे सैन्याला युद्ध सुरू झाल्याचा संकेत देण्यासाठी शंखनाद केला जाई. शंखाचा आवाज दूरपर्यंत पोहोचत असल्याने संपूर्ण सैन्याला एकाच वेळी संदेश मिळत असे.
महाभारतात कुरुक्षेत्राच्या युद्धाच्या सुरुवातीला श्रीकृष्ण, अर्जुन, भीष्म, दुर्योधन आणि इतर योद्ध्यांनी आपापले शंख वाजवले होते. त्या शंखनादाने युद्धाची औपचारिक सुरुवात झाली.
शंखाचा गंभीर आवाज सैनिकांच्या मनात वीररस जागृत करत असे. युद्धाच्या वेळी भीती, तणाव आणि मृत्यूची शक्यता असते. अशा वेळी शंखनादामुळे सैनिकांमध्ये आत्मविश्वास आणि लढण्याची ऊर्जा निर्माण होत असे. शंखनाद म्हणजे जणू विजयाचा उद्घोष मानला जाई. त्यामुळे सैन्याचे मनोबल वाढत असे.
मोठ्या सैन्याचा एकत्रित शंखनाद अत्यंत प्रचंड आणि भयावह वाटत असे. त्यामुळे शत्रूच्या मनात मानसिक दबाव निर्माण होत असे. युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच विरोधी सैन्यावर मानसिक प्रभाव टाकण्याचे हे एक प्रभावी साधन होते. शंखनाद म्हणजे देवतांना साक्षी ठेवून युद्ध करण्याची घोषणा मानली जाई.
युद्ध जिंकल्यानंतरही शंखनाद केला जाई. हा विजय, पराक्रम आणि आनंद व्यक्त करण्याचा मार्ग होता. किल्ला जिंकला, शत्रूचा पराभव झाला किंवा राजा विजयी झाला की शंखनाद आणि नगारे वाजवले जात.
महाभारतात प्रत्येक प्रमुख योद्ध्याचा स्वतंत्र शंख होता. त्यांची नावेही विशेष होती.
भगवान श्रीकृष्ण — पांचजन्य
अर्जुन — देवदत्त
भीम — पौंड्र
युधिष्ठिर — अनंतविजय
नकुल — सुघोष
सहदेव — मणिपुष्पक
भगवद्गीतेच्या पहिल्या अध्यायात या शंखनादाचे अत्यंत प्रभावी वर्णन आले आहे. त्या प्रचंड नादामुळे कौरवांच्या हृदयात भय निर्माण झाले, असे वर्णन आहे.
रामायणातही युद्धावेळी नगारे, रणशिंगे आणि शंख यांचा उल्लेख येतो. श्रीरामांच्या सैन्यातील वानरसेना युद्धाच्या प्रसंगी जयघोष आणि शंखनाद करत असे. यामुळे सैन्यात उत्साह निर्माण होत असे. पूर्वीच्या काळात शंखनाद हा केवळ धार्मिक कृती नव्हती, तर मानसिक आणि शारीरिक शक्ती वाढवणारे साधनही मानले जात असे.
शंखनाद हा भारतीय संस्कृतीतील केवळ धार्मिक विधी नव्हता, तर तो युद्धनीती, मानसिक शक्ती, धार्मिक श्रद्धा आणि सामूहिक प्रेरणेचा महत्त्वाचा भाग होता. युद्धाच्या प्रसंगी सैनिकांचे मनोबल वाढवणे, शत्रूवर मानसिक प्रभाव टाकणे आणि धर्मरक्षणाची भावना जागृत करणे या सर्व गोष्टी शंखनादातून साध्य होत असत.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: युद्ध सुरू झाल्याची घोषणा करण्यासाठी, सैनिकांचे मनोबल वाढवण्यासाठी आणि शत्रूच्या मनात भीती निर्माण करण्यासाठी शंखनाद केला जात असे.
Ans: महाभारताच्या युद्धात सर्वप्रथम भीष्म पितामह यांनी शंखनाद केल्याचे वर्णन आढळते.
Ans: होय. मोठ्या सैन्याचा एकत्रित शंखनाद अत्यंत प्रभावी आणि भयावह वाटत असल्याने शत्रूवर मानसिक दबाव निर्माण होत असे.
