रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
महाराष्ट्रातील कोल्हापूरजवळील वाडी-रत्नागिरी येथील जोतिबा मंदिर हे लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. जोतिबा देव हे दुष्ट शक्तींचा नाश करणारे आणि भक्तांचे रक्षण करणारे लोकदैवत मानले जातात. या मंदिराशी संबंधित अनेक धार्मिक परंपरा आहेत. त्यापैकी उतरंड परंपरा ही एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्राचीन परंपरा मानली जाते. उतरंड परंपरा काय आहे आणि तिचे धार्मिक महत्त्व काय आहे, ते जाणून घेऊया.
उतरंड म्हणजे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे धार्मिक सेवा, मान-सन्मान किंवा जबाबदाऱ्या हस्तांतरित करण्याची परंपरा. जोतिबा मंदिरात काही धार्मिक विधी, पूजा-अर्चा आणि उत्सवांशी संबंधित मानकरी घराणी आहेत. या घराण्यांना मिळालेले पारंपरिक अधिकार आणि सेवा पिढ्यानपिढ्या पुढे दिल्या जातात. यालाच उतरंड परंपरा असे म्हटले जाते.
कोल्हापूर जवळील दख्खनचा राजा श्री जोतिबा मंदिरात उतरंड परंपरा ही प्रामुख्याने नवीन लग्न झालेल्या जोडप्यांच्या संबंधित अशी एक धार्मिक प्रथा आहे. नवीन संसाराची सुरुवात करताना आमचा संसार सुखी सुरळीत होऊ दे अशी प्रार्थना करत मंदिराच्या प्रांगणात दगड आणि खापराची उतरंड रचली जाते. ही उतरंड म्हणजे 14 कड्या आणि सात समुद्राचे प्रतीक मानले जाते. देवापुढे साकडं घालताना उतरंडी वरती भाविक मीठ पीठ अर्पण करतात आणि आम्ही नवजीवनाची सुरुवात तुझ्या दरवाज्यातून करत आहोत तेव्हा आमचा संसार सुखी कर असं साकड देवाकडे घालतात. जोतिबाच्या चैत्र यात्रेच्या काळात हा विधी मोठ्या श्रद्धेने केला जातो.
चैत्र पौर्णिमेला भरणाऱ्या प्रसिद्ध जोतिबा यात्रेदरम्यान या परंपरेचे विशेष महत्त्व दिसून येते. विविध मानकरी घराणी आपल्या पारंपरिक सेवांचा मान राखत धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतात. यामुळे मंदिरातील शेकडो वर्षांची परंपरा आजही जिवंत राहिली आहे.
उतरंड परंपरा ही केवळ अधिकारांची नव्हे तर सेवाभावाची परंपरा मानली जाते. जोतिबा देवाची सेवा करण्याचे भाग्य हे पूर्वजांच्या आशीर्वादामुळे मिळते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे प्रत्येक पिढी ही जबाबदारी भक्तिभावाने स्वीकारते. या परंपरेमागे सांस्कृतिक वारसा देखील जपला गेला आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: उतरंड परंपरा म्हणजे धार्मिक सेवा, मान-सन्मान आणि जबाबदाऱ्या एका पिढीकडून पुढील पिढीकडे हस्तांतरित करण्याची परंपरा.
Ans: या परंपरेमुळे मंदिरातील धार्मिक विधी, मानकरी व्यवस्था आणि परंपरा अखंडपणे जपल्या जातात.
Ans: चैत्र पौर्णिमेच्या यात्रेदरम्यान विविध मानकरी घराणी पारंपरिक धार्मिक जबाबदाऱ्या पार पाडतात.
