शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाराष्ट्राच्या मराठवाडा विभागातील बीड जिल्ह्यात वसलेले अंबाजोगाई हे एक प्राचीन धार्मिक, सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक नगर आहे. या नगरीची खरी ओळख म्हणजे श्री योगेश्वरी देवी. अंबाजोगाई येथील श्री योगेश्वरी देवी मंदिर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. हजारो वर्षांची परंपरा, पौराणिक आख्यायिका, हेमाडपंथी स्थापत्यकला आणि लाखो भक्तांची अखंड श्रद्धा यामुळे या मंदिराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
अंबाजोगाई या नावामागेही देवीचा इतिहास जोडलेला आहे. “अंबा” म्हणजे देवी पार्वतीचे स्वरूप आणि “जोगाई” म्हणजे योगशक्तीची अधीश्वरी. प्राचीन काळात या नगराला अम्रपूर, जयंतीपूर, जयंतनगर अशी नावे होती. पुढे देवी अंबा-योगेश्वरीच्या वास्तव्यामुळे या नगराला “अंबाजोगाई” हे नाव प्राप्त झाले.
योगेश्वरी हे आदिशक्तीचे रूप मानले जाते. “योग” आणि “ईश्वरी” या दोन शब्दांपासून योगेश्वरी हे नाव तयार झाले आहे. याचा अर्थ योगशक्तीवर अधिराज्य गाजवणारी देवी असा होतो. देवीला दुर्गा, पार्वती आणि जगदंबेचे स्वरूप मानले जाते. अनेक भक्त तिला कुलस्वामिनी, कुलदेवता आणि संकटमोचिनी माता म्हणून पूजतात.
लोकपरंपरेत प्रसिद्ध असलेल्या कथेनुसार अंबाजोगाईच्या योगेश्वरी देवीचा विवाह भगवान वैद्यनाथ यांच्याशी ठरला होता. विवाहासाठी देवीची वरात निघाली; मात्र काही कारणास्तव विवाहाचा शुभमुहूर्त निघून गेला. त्यामुळे विवाह होऊ शकला नाही आणि देवी अंबाजोगाई येथेच स्थायिक झाली. आजही परळी वैजनाथ आणि अंबाजोगाई यांच्यातील हा धार्मिक संबंध भक्तांमध्ये श्रद्धेने सांगितला जातो.
अंबाजोगाई हे प्राचीन काळापासून धार्मिक आणि सांस्कृतिक केंद्र राहिले आहे. मंदिराच्या स्थापत्यशैलीवरून त्याचा संबंध यादवकालीन वास्तुकलेशी जोडला जातो. हेमाडपंतांच्या काळात अनेक मंदिरे ज्या पद्धतीने बांधली गेली त्याच प्रकारची शैली येथे आढळते. मंदिराने अनेक राजवटी, आक्रमणे आणि सामाजिक बदल अनुभवले असले तरी त्याचे धार्मिक महत्त्व कायम राहिले आहे.
योगेश्वरी मंदिर हे हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. मंदिराचा मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वाभिमुख आहे. प्रवेशद्वारासमोर दीपमाळ आणि नगरखाना आहे. मंदिराच्या शिखरावर विविध देव-देवतांच्या सुंदर प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. दगडी खांबांवरील कोरीव काम अत्यंत आकर्षक आहे.
मंदिर परिसरात सरवेश्वर तीर्थ, विविध देवतांची उपमंदिरे आणि धार्मिक वास्तू आहेत. मंदिरातील गाभाऱ्यात योगेश्वरी मातेची मूर्ती भक्तांना दर्शन देते.
महाराष्ट्रातील विशेषतः कोकण, मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील हजारो कुटुंबांची योगेश्वरी माता कुलस्वामिनी आहे. अनेक चित्पावन, कर्‍हाडे ब्राह्मण, मराठा आणि इतर समाजातील कुटुंबे आपल्या प्रत्येक शुभकार्यास प्रारंभ करण्यापूर्वी देवीचे दर्शन घेतात. विवाह, मुंज, गृहप्रवेश आणि इतर धार्मिक विधींमध्ये योगेश्वरी मातेचे स्मरण केले जाते.
शारदीय नवरात्र आणि चैत्र नवरात्र हे मंदिरातील सर्वात मोठे उत्सव मानले जातात. या काळात लाखो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी अंबाजोगाई येथे येतात. विशेष अभिषेक, महापूजा, होमहवन, भजन, कीर्तन आणि धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. संपूर्ण शहर भक्तिरसात न्हाऊन निघते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांची योगेश्वरी देवी ही कुलदेवी असल्याने तिला कुलस्वामिनी म्हणून मान दिला जातो.
Ans: हे मंदिर मराठवाड्यातील प्रमुख शक्तीपीठांपैकी एक असून लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे.
Ans: लोककथेनुसार देवी योगेश्वरी आणि वैद्यनाथ यांचा विवाह ठरला होता; मात्र काही कारणांमुळे तो पूर्ण होऊ शकला नाही, अशी आख्यायिका प्रचलित आहे.
