(फोटो सौजन्य: सोशल मीडिया)
या यंत्रणेला ‘पॉझिटिव्ह पे सिस्टम’ (PPS) म्हणून ओळखले जाते. जर तुम्ही ₹५०,००० किंवा त्यापेक्षा अधिक रकमेचा Check जारी केला आणि या प्रणालीचा वापर केला नाही, तर तुमची चेक प्रक्रियेत अडकू शकते किंवा बँकेकडून तो नाकारलाही जाऊ शकतो.
‘पॉझिटिव्ह पे सिस्टम’ हा सुरक्षेचा advanced security layer) आहे, ज्यामध्ये चेक जारी करणारी व्यक्ती चेकशी संबंधित संपूर्ण तपशील बँकेला आगाऊच कळवते. या तपशीलांमध्ये चेक क्रमांक, तारीख, रक्कम आणि पैसे स्वीकारणाऱ्याचे नाव यांचा समावेश असतो. जेव्हा तो विशिष्ट चेक नंतर बँकेत जमा केला जातो, तेव्हा बँक आपल्या प्रणालीमध्ये आधीच साठवून ठेवलेल्या तपशीलांशी त्याची पडताळणी करते. जर सर्व माहिती जुळली, तर ते पेमेंट मंजूर केले जाते. पण जर रक्कम, नाव किंवा तारखेमध्ये अगदी किरकोळ विसंगती आढळली, तर तो चेक त्वरित ‘फ्लॅग’ म्हणजेच संशयास्पद म्हणून चिन्हांकित केला जातो किंवा नाकारला जातो. थोडक्यात सांगायचे तर, या प्रणालीमुळे चेकमध्ये कोणत्याही प्रकारची फेरफार करणे जवळजवळ अशक्य होऊन बसते.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार, ₹५०,००० किंवा त्याहून अधिक रकमेच्या चेक्ससाठी ‘पॉझिटिव्ह पे सिस्टम’ उपलब्ध आहे आणि तिचा वापर करण्याची शिफारस केली जाते. शिवाय, ₹५ लाख किंवा त्याहून अधिक रकमेच्या चेक्ससाठी, अनेक बँकांनी ही प्रणाली अनिवार्य केली आहे. स्टेट बँक ऑफ इंडिया, HDFC बँक, ICICI बँक आणि पंजाब नॅशनल बँक यांसारख्या प्रमुख बँकांनी या आवश्यकतांची काटेकोरपणे अंमलबजावणी केली आहे. काही बँका तर ₹५०,००० पेक्षा जास्त रकमेच्या प्रत्येक चेकसाठी PPS ला अत्यावश्यक मानतात. याव्यतिरिक्त, ग्राहकांकडे स्वतःच्या मर्यादा निश्चित करण्याचा पर्यायही उपलब्ध आहे उदाहरणार्थ, ₹२ लाख किंवा ₹१ लाख यांसारख्या एखाद्या विशिष्ट मर्यादेपेक्षा जास्त रकमेच्या प्रत्येक चेकसाठी PPS अनिवार्य करून घेणे.
जेव्हा तुम्ही एखादा चेक जारी करता, तेव्हा तुम्हाला तुमच्या बँकेला काही आवश्यक तपशील पुरवणे गरजेचे असते. यामध्ये खाते क्रमांक, चेक क्रमांक, चेकची तारीख, पैसे स्वीकारणाऱ्याचे नाव आणि चेकवरील रक्कम यांचा समावेश होतो. तुम्हाला ही माहिती केवळ एकदाच सादर करावी लागते; त्यानंतर, बँक याच माहितीचा वापर करून आवश्यक ती पडताळणी करते.
‘पॉझिटिव्ह पे’ वापरणे अत्यंत सोपे आहे. चेक लिहून त्यावर स्वाक्षरी केल्यानंतर, तुम्ही त्याचे तपशील त्वरित तुमच्या बँकेकडे त्यांच्या मोबाईल ॲपद्वारे, नेट बँकिंगद्वारे किंवा SMS द्वारे सादर करणे आवश्यक असते. त्यानंतर, बँक हे तपशील ‘चेक ट्रंकेशन सिस्टम’मध्ये साठवून ठेवते. जेव्हा तो चेक क्लिअरन्ससाठी सादर केला जातो, तेव्हा ही प्रणाली आपोआप त्या तपशीलांची पडताळणी करते आणि जर ते तपशील जुळले, तरच पैसे release केले जातात.
आजच्या काळात, चेकद्वारे होणारी फसवणूक हा आर्थिक फसवणुकीच्या सर्वात सामान्य प्रकारांपैकी एक म्हणून समोर आला आहे. अनेक प्रसंगी, केवळ चेकवर किरकोळ बदल केल्यामुळे लोकांना लाखो रुपयांचे नुकसान सोसावे लागते. ‘पॉझिटिव्ह पे’ प्रणाली हा धोका प्रभावीपणे संपुष्टात आणते. ही प्रणाली केवळ तुमच्या निधीचे (पैशांचे) संरक्षणच करत नाही, तर मोठ्या रकमेच्या व्यवहारांबाबत विश्वासही निर्माण करते. मालमत्तेची खरेदी, वाहनांचे व्यवहार किंवा व्यावसायिक व्यवहार यांसारख्या प्रसंगी ही प्रणाली विशेषतः महत्त्वाची ठरते.
ही प्रणाली ₹५०,००० पेक्षा कमी रकमेच्या चेक्सना लागू होत नाही; पण मोठ्या रकमांच्या बाबतीत, याकडे दुर्लक्ष करणे महागात पडू शकते. जर तुम्ही मोठ्या रकमेसाठी PPS प्रक्रिया पूर्ण करण्यात कसूर केली, तर बँक तो धनादेश clear करण्यास नकार देखील देऊ शकते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, कोणताही विलंब किंवा गुंतागुंत टाळण्यासाठी, धनादेश जारी केल्यानंतर लगेचच ‘पॉझिटिव्ह पे’ प्रक्रिया सुरू केल्याची खात्री करा.
