मंगळवार, 28 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
History of Languages : आज जगभरात सुमारे ७,५०० भाषा बोलल्या जातात. यामध्ये इंग्रजी, मंदारिन चिनी, हिंदी, स्पॅनिश, अरबी आणि फ्रेंच या सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या भाषा आहेत. पण तुम्हाला माहीत आहे का, की एका काळी पृथ्वीवर ३० हजार ते ७५ हजारांहून अधिक भाषा बोलल्या जात होत्या? एका आंतरराष्ट्रीय संशोधनात हा दावा करण्यात आला आहे.
वैज्ञानिकांच्या मते, हजारो वर्षांपूर्वी जगात लहान-लहान मानवी वस्त्या वेगवेगळ्या राहत होत्या. प्रत्येक समुदायाची स्वतःची वेगळी भाषा होती. काळाच्या ओघात साम्राज्यांचा विस्तार, युद्धे, वसाहतवाद आणि लोकांचे एकमेकांमध्ये मिसळणे यांमुळे हजारो भाषा कायमच्या नामशेष झाल्या.
हे संशोधन अमेरिकेच्या येल युनिव्हर्सिटीच्या भाषाविज्ञान आणि मानवशास्त्र विभागाच्या प्राध्यापिका क्लॅरे बॉव्हर्न यांच्या नेतृत्वाखाली करण्यात आले आहे. हा अभ्यास प्रसिद्ध ‘सायन्स’ जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला आहे.
संशोधकांनी गणितीय मॉडेलिंग, मानवशास्त्र, भाषाविज्ञान आणि लोकसंख्याशास्त्राच्या आकडेवारीचा वापर करून सुमारे १२ हजार वर्षांपूर्वी, म्हणजेच शेवटचे हिमयुग संपल्यानंतर जगात किती भाषा बोलल्या जात होत्या, याचा अंदाज लावला आहे. हा अभ्यास होलोसीन काळात भाषांचा विकास आणि त्या हळूहळू नामशेष होण्याच्या प्रवासाची कहाणी उलगडण्याचा प्रयत्न करतो.
संशोधनानुसार, जगातील भाषांची संख्या पहिल्या सहस्रक ईसवी सन पूर्व (BC) ते पहिल्या सहस्रक ईसवी सन (1000 AD) दरम्यान तिच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचली होती. वैज्ञानिकांच्या अंदाजानुसार, त्या काळात संपूर्ण जगात एकाच वेळी सुमारे ३० हजार ते ७५ हजारांहून अधिक वेगवेगळ्या भाषा बोलल्या जात होत्या. संशोधकांनी या काळाला भाषांचा ‘सुवर्णकाळ’ म्हटले आहे.
साम्राज्यांचा विस्तार: प्राचीन काळात मोठ्या साम्राज्यांचा विस्तार झाला. जेव्हा एखादे साम्राज्य दुसऱ्या प्रदेशावर ताबा मिळवायचे, तेव्हा तेथील स्थानिक भाषांऐवजी राज्यकर्त्यांच्या भाषेचा वापर वाढू लागायचा.
युरोपीय वसाहतवाद: गेल्या काही शतकांतील युरोपीय वसाहतवादाने जगातील हजारो स्थानिक भाषा नष्ट करण्यात मोठी भूमिका बजावली. अनेक ठिकाणी लोकांना आपली मातृभाषा सोडून दुसरी भाषा स्वीकारण्यास भाग पाडले गेले.
संशोधनानुसार, सुरुवातीच्या काळात जगातील सर्व भाषा केवळ बोलल्या जात होत्या. नंतर वेगवेगळ्या संस्कृतींनी लिखित भाषा विकसित केली. चौथ्या सहस्रक ईसवी सन पूर्व मध्ये मेसोपोटेमियामध्ये सुमेरियन भाषा पहिल्यांदा ‘क्युनिफॉर्म’ लिपीत लिहिली गेली. यानंतर इजिप्त, चीन आणि मेसोअमेरिका सारख्या संस्कृतींमध्येही स्वतंत्रपणे लिहिण्याची प्रणाली विकसित झाली.
इतक्या जुन्या काळातील भाषांचा कोणताही थेट लिखित पुरावा किंवा रेकॉर्ड उपलब्ध नाही. त्यामुळे संशोधकांनी एक वेगळी पद्धत वापरली. त्यांनी आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका आणि दक्षिण-पूर्व आशियातील १७१ अशा शिकारी-संग्राहक समुदायांचा अभ्यास केला, जे आजही पारंपारिक जीवनशैलीच्या जवळ मानले जातात. या समुदायांचा आकार, त्यांच्या भाषा आणि त्या काळातील अंदाजित जागतिक लोकसंख्येच्या आधारे वैज्ञानिकांनी एक गणितीय मॉडेल तयार केले. याच मॉडेलच्या मदतीने त्यांनी हजारो वर्षांपूर्वी बोलल्या जाणाऱ्या भाषांच्या संख्येचा अंदाज लावला.
संशोधनानुसार, सुमारे १२ हजार वर्षांपूर्वी जगाची लोकसंख्या लहान-लहान गटांमध्ये विभागलेली होती. लोक भटके शिकारी-संग्राहक म्हणून राहायचे आणि वेगवेगळ्या भागांत पसरलेले होते. अशा वेळी जगभरात सुमारे ४,५०० ते ६,२०० भाषा बोलल्या जात होत्या. नंतर लोकसंख्या वाढल्याने आणि नवीन समुदाय तयार झाल्याने भाषांची संख्या वेगाने वाढली आणि हजारो वर्षांनंतर तिने सर्वोच्च स्तर गाठला.
संशोधनात असे नमूद करण्यात आले आहे की, आज जगात अस्तित्वात असलेल्या भाषांपैकी जवळपास निम्म्या भाषा संकटग्रस्त मानल्या जातात. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे जगातील ९० टक्के लोकसंख्या केवळ १० टक्के भाषाच बोलते.
याचा अर्थ असा की हजारो भाषा अशा आहेत ज्या बोलणाऱ्या लोकांची संख्या खूपच कमी उरली आहे. जर त्यांचे संरक्षण केले गेले नाही, तर येत्या काही वर्षांत यातील अनेक भाषा पूर्णपणे नष्ट होऊ शकतात.
