रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य - सोशल मीडिया
ISRO Exit Rules News: इस्रोमधून दरवर्षी १२० शास्त्रज्ञांचे राजीनामे; गगनयान आणि महत्त्वाच्या मोहिमेतील वैज्ञानिकांसाठी नियम कडक भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेत (ISRO) शास्त्रज्ञ बनणे हे देशातील लाखो तरुणांचे स्वप्न असते. चांद्रयानपासून ते गगनयानपर्यंत इसरोने ज्या पद्धतीने जगात भारताचा डंका वाजवला आहे, त्यामागे येथे काम करणाऱ्या शास्त्रज्ञ आणि अभियंत्यांची (इंजिनिअर्स) मेहनत दडली आहे. परंतु, नुकतीच एक धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे. समोर आलेल्या आकडेवारीनुसार, दरवर्षी इसरोमधून सुमारे १२० शास्त्रज्ञ राजीनामा देत आहेत.
ही परिस्थिती पाहता, आता सरकारने इसरोमधील ‘एक्झिट’ म्हणजेच राजीनाम्याशी संबंधित नियम आधीपेक्षा अधिक कडक केले आहेत. चला तर मग जाणून घेऊया की इसरोमध्ये नोकरी कशी मिळते, तिथे पगार आणि शिफ्टची वेळ कशी असते, आणि जर एखाद्या शास्त्रज्ञाला राजीनामा द्यायचा असेल, तर त्यासाठी कोणते नियम निश्चित करण्यात आले आहेत.
अहवालांनुसार, अलीकडच्या महिन्यांत १०० ते १२० शास्त्रज्ञांनी इसरो सोडले आहे. यामध्ये यू. आर. राव सॅटेलाइट सेंटर आणि विक्रम साराभाई स्पेस सेंटरमधील अनेक अनुभवी शास्त्रज्ञांचा समावेश आहे. काही अधिकारी गगनयान, चांद्रयान-३ आणि इतर प्रमुख मोहिमांशीही जोडलेले होते. ही परिस्थिती लक्षात घेऊन अंतराळ विभागाने १४ जुलै रोजी एक नवीन अंतर्गत निर्देश जारी केला आहे. आता गगनयान आणि इतर राष्ट्रीय महत्त्वाच्या प्रकल्पांवर काम करणाऱ्या ‘ग्रुप ए’ शास्त्रज्ञांचे राजीनामे किंवा व्हीआरएस (VRS – स्वेच्छानिवृत्ती) सामान्य प्रक्रियेअंतर्गत मंजूर केले जाणार नाहीत. अशा सर्व प्रकरणांमध्ये अंतिम निर्णय केंद्र पातळीवर घेतला जाईल.
भारतात वेगाने वाढणाऱ्या खाजगी अंतराळ क्षेत्रामुळे अनुभवी शास्त्रज्ञांची मागणी वाढली असल्याचे मानले जात आहे. अनेक खाजगी कंपन्या उत्तम पगार आणि नेतृत्वाची भूमिका देत आहेत, ज्यामुळे शास्त्रज्ञ खाजगी क्षेत्राकडे वळत आहेत.
जर तुमचेही इस्रोमध्ये शास्त्रज्ञ किंवा अभियंता बनण्याचे स्वप्न असेल, तर सर्वात आधी तुमच्याकडे १२ वीमध्ये फिजिक्स (भौतिकशास्त्र), केमिस्ट्री (रसायनशास्त्र) आणि मॅथ्स (गणित) हे विषय असणे आवश्यक आहे. यानंतर उमेदवार इलेक्ट्रॉनिक्स, मेकॅनिकल, कॉम्प्युटर सायन्स, इलेक्ट्रिकल, सिव्हिल, एरोस्पेस इंजिनिअरिंग किंवा फिजिक्स यांसारख्या विषयांमध्ये बी.ई., बी.टेक. किंवा संबंधित पदवी पूर्ण करू शकतात.
शास्त्रज्ञ आणि अभियंता पदांच्या भरतीसाठी ‘इसरो सेंट्रलाइज्ड रिक्रूटमेंट बोर्ड’ वेळोवेळी भरती प्रक्रिया आयोजित करते. बहुतांश पदांसाठी किमान ६५ टक्के गुण किंवा निर्धारित सीजीपीए (CGPA) आवश्यक असतो. इसरोमधील निवड ही लेखी परीक्षा, मुलाखत (इंटरव्यू) आणि कागदपत्र पडताळणीच्या आधारे केली जाते. याशिवाय, ‘इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ स्पेस सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी’मधून शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांनाही इसरोमध्ये संधी मिळण्याची शक्यता जास्त असते.
Student Motivation: स्पर्धा परीक्षेची तयारी करताना मन खचतंय? मग या कठीण काळात ‘हे’ विचार नक्की वाचा
इसरोमध्ये सायंटिस्ट पदाचा सुरुवातीचा पगार सातव्या वेतन आयोगानुसार ‘पे लेव्हल १०’ वर मिळतो. यामध्ये मूळ वेतन (बेसिक सॅलरी) ५६,१०० रुपये प्रतिमहिना असते. यासोबतच महागाई भत्ता, हाऊस रेंट अलाउन्स (घरभाडे भत्ता), ट्रान्सपोर्ट अलाउन्स, प्रोफेशनल अपडेट अलाउन्स, एनपीएस (NPS) योगदान यांसह इतर सुविधाही मिळतात. यामुळे नियुक्तीचे ठिकाण आणि मुलांच्या आधारावर एकूण मासिक पगार सुमारे ९५,००० ते १ लाख रुपयांपेक्षा जास्त होतो. शास्त्रज्ञांच्या पदोन्नतीसोबत पगारातही वाढ केली जाते.
इसरोमध्ये सामान्यतः कामाची वेळ सकाळी ९:०० ते संध्याकाळी ५:०० वाजेपर्यंत असते. गरज पडल्यास, शास्त्रज्ञ प्रकल्पांच्या गरजेनुसार अतिरिक्त वेळही काम करतात. येथे आठवड्यातून ५ दिवस काम करावे लागते आणि २ दिवसांची सुटी असते. कार्यालयीन परिसरात मोबाईल फोन नेण्यावर बंदी असते. संस्थेत शास्त्रज्ञांना संशोधनावर आधारित वातावरण, निवास व्यवस्था (आवास), आरोग्य सुविधा, वाहतूक आणि इतर कर्मचारी लाभ दिले जातात.
पूर्वी इस्रोच्या विविध केंद्रांचे संचालक (डायरेक्टर्स) काही पातळीपर्यंत शास्त्रज्ञांचे राजीनामे आणि स्वेच्छानिवृत्ती मंजूर करू शकत होते. मात्र, नवीन निर्देशानुसार गगनयान आणि इतर महत्त्वाच्या राष्ट्रीय मोहिमांशी जोडलेल्या शास्त्रज्ञांचे राजीनामे थेट मंजूर होणार नाहीत. संबंधित केंद्राचे संचालक आपल्या शिफारसीसह अर्ज अंतराळ विभागाकडे पाठवतील, जिथे यावर अंतिम निर्णय घेतला जाईल.
