सौजन्य - सोशल मिडीया
पुणे/ गायत्री पवळे : “संग्रहालयांचे शहर” अशी ओळख असलेल्या पुण्यात आता संग्रहालयांविषयी नागरिकांमध्ये नव्याने जागरूकता वाढताना दिसत आहे. मेट्रो, आयटी पार्क, मॉल संस्कृती आणि वेगवान शहरीकरणाच्या पार्श्वभूमीवर शहराचा इतिहास, संस्कृती आणि वारसा जपणाऱ्या संग्रहालयांकडे तरुण पिढी पुन्हा आकर्षित होत असल्याचे चित्र आहे. फ्लेम विद्यापीठाच्या संशोधकांनी केलेल्या “म्युझीयम अँड हेरिटेज साइट— द मिसिंग लिंक इन स्मार्ट सिटी प्लानिंग :अ केस स्टडी ऑफ पुणे सिटी ” या अभ्यासात पुण्याच्या स्मार्ट सिटी विकास आराखड्यात संग्रहालये आणि वारसा स्थळांकडे तुलनेने कमी लक्ष दिले जात असल्याचे नमूद करण्यात आले होते. शहराच्या विकासात तांत्रिक आणि पायाभूत सुविधांना प्राधान्य मिळत असताना सांस्कृतिक वारशाला मुख्य प्रवाहात आणण्याची गरज या संशोधनातून अधोरेखित करण्यात आली होती.
संशोधनात पुण्यातील संग्रहालये ही शहराची “सामाजिक-सांस्कृतिक पायाभूत रचना” असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. जीआयएस मॅपिंगच्या माध्यमातून करण्यात आलेल्या अभ्यासात अनेक संग्रहालये आणि वारसा स्थळे मुख्य वाहतूक व्यवस्थेपासून दूर राहत असल्याचे दिसून आले होते. तरीही गेल्या काही वर्षांत पुण्यात संग्रहालयांविषयी सकारात्मक वातावरण तयार होताना दिसत आहे.
राजा दिनकर केळकर संग्रहालय, महात्मा फुले वस्तुसंग्रहालय, ब्लेड्स ऑफ ग्लोरी क्रिकेट म्युझियम, जोशी रेल्वे संग्रहालय आणि दार्शन संग्रहालय यांसारख्या संग्रहालयांमध्ये विद्यार्थ्यांची, पर्यटकांची आणि तरुणांची उपस्थिती वाढताना दिसत आहे.
विशेष म्हणजे सोशल मीडियामुळे “हिडन म्युझियम्स ऑफ पुणे”, “हेरिटेज वॉक” आणि “कल्चरल ट्रेल्स” यांसारख्या संकल्पना लोकप्रिय होत आहेत. अनेक तरुण इंस्टाग्राम रील्स , फोटोग्राफी टूर्स आणि हेरिटेज कंटेंट च्या माध्यमातून पुण्याचा इतिहास नव्या पद्धतीने अनुभवत आहेत. काही संग्रहालयांनी डिजिटल डिस्प्ले, ऑडिओ-व्हिज्युअल सादरीकरणे आणि इंटरअॅक्टिव्ह अनुभव सुरू केल्याने नवीन पिढीचा सहभाग वाढत आहे.
स्मार्ट सिटी म्हणजे केवळ डिजिटल आणि आधुनिक सुविधा नव्हे, तर शहराच्या सांस्कृतिक स्मृती जपणारी व्यवस्था देखील आहे. पुण्यातील संग्रहालये ही केवळ ऐतिहासिक वस्तूंचे प्रदर्शन नसून शहराची ओळख, परंपरा आणि सामाजिक इतिहास जपणारी महत्त्वाची केंद्रे आहेत. त्यामुळे आर्थिक विकासासोबत सांस्कृतिक संवर्धनालाही समान महत्त्व देण्याची गरज व्यक्त होत आहे.
प्रसिद्ध संग्रहालये
राजा दिनकर केळकर संग्रहालय
महात्मा फुले संग्रहालय
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय व स्मारक
जोशीज म्युझियम ऑफ मिनिएचर रेल्वेज
झपुर्झा म्युझियम ऑफ आर्ट अँड कल्चर
दर्शन म्युझियम
श्री छत्रपती शिवाजी महाराज संग्रहालय
“माणसाच्या हजारो वर्षांच्या प्रगतीचा, तिथल्या चांगल्या-वाईट स्मृतींचा, सृजनतेचा आणि सौंदर्याचा खरा ठेवा म्हणजे संग्रहालय होय. आपण समाज म्हणून कसे घडलो? हे प्रत्यक्ष पाहण्याची आणि अनुभवण्याची भूतकाळाची खिडकी म्हणजेच संग्रहालये आहेत. लहान मुलांच्या सर्वांगीण बौद्धिक शिक्षणासाठी आणि भूतकाळातून शहाणपण शिकण्यासाठी पालकांनी ही संग्रहालये मुलांना आवर्जून दाखवली पाहिजेत.” — गणेश खुटवड, (इतिहास अभ्यासक)
कमी प्रसिद्ध संग्रहालये
ट्रायबल कल्चरल म्युझियम
आर. के. लक्ष्मण संग्रहालय
पेशवे संग्रहालय
नॅशनल वॉर मेमोरियल सदर्न कमांड
“जर इतिहास शिकवणारे शिक्षक उत्तम आणि कल्पक असतील, तर मुले स्वतःहून वस्तू संग्रहालयांकडे आकर्षित होतील. महाराष्ट्रात मुंबईनंतर सर्वाधिक संग्रहालये पुण्यातच आहेत. तसेच पुण्यात मोठ्या प्रमाणावर सुरू झालेल्या ‘हेरिटेज वॉक’मुळे संग्रहालयांना आता खऱ्या अर्थाने चांगले दिवस आले आहेत.” — प्रा. गणेश राऊत, (इतिहास विभाग, एच. व्ही. देसाई कॉलेज, पुणे)
