मुंबईतील डॉक्टरांनी सहा महिने व्हेंटिलेटरवर असलेल्या लकवाग्रस्त रुग्णाला पुन्हा स्वतंत्रपणे श्वास घेण्यास केली मदत
मुंबई: न्यूरो-रिहॅबिलिटेशनमधील एका उल्लेखनीय यशोगाथेत, वॉकहार्ट हॉस्पिटल्स मुंबई सेंट्रलने गंभीर सर्व्हायकल स्पायनल कॉर्ड इन्जरीनंतर जवळपास सहा महिने व्हेंटिलेटरवर अवलंबून असलेल्या 38 वर्षीय रुग्णाला पुन्हा स्वतंत्रपणे श्वास घेण्याची क्षमता मिळवून दिली. हैदराबादमधील या रुग्णाला एका मोठ्या अपघातानंतर गंभीर सर्व्हायकल स्पायनल कॉर्ड इन्जरी झाली होती, ज्यामुळे त्याच्या मानेखालचा भाग पूर्णपणे पक्षाघातग्रस्त झाला होता. या दुखापतीमुळे हात-पायांची हालचाल आणि संवेदना पूर्णपणे नष्ट झाली होती आणि सर्वात गंभीर म्हणजे त्याची स्वतंत्रपणे श्वास घेण्याची क्षमता हरपली होती.
सुरुवातीला त्याला हैदराबादमधील आयसीयूमध्ये दाखल करण्यात आले होते, जिथे तो जवळपास दोन महिने सतत व्हेंटिलेटर सपोर्टवर होता. अनेक आरोग्य केंद्रांमध्ये उपचार होऊनही तो जवळपास सहा महिने सहाय्यक श्वसनावर अवलंबून होता. डॉक्टरांनी कुटुंबाला सांगितले होते की दीर्घकाळ व्हेंटिलेटरवर अवलंबून राहणे टाळता येणार नाही. पुढील उपचारांच्या शक्यता शोधण्यासाठी कुटुंबाने वॉकहार्ट हॉस्पिटल्स मुंबई सेंट्रलचे कन्सल्टंट फंक्शनल न्यूरोसर्जन डॉ. मनीष बाल्डिया यांच्याशी संपर्क साधला. ते प्रगत न्यूरोमॉड्युलेशन आणि फ्रेनिक नर्व स्टिम्युलेशन प्रक्रियांतील तज्ज्ञ म्हणून ओळखले जातात.
सविस्तर तपासणीनंतर रुग्णाला विशेष वैद्यकीय देखरेखीखाली मुंबईत हलवण्यात आले. व्हेंटिलेटर सपोर्ट हळूहळू कमी करण्याचा प्रयत्न करताना शरीरातील कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण धोकादायकरीत्या वाढत असल्याचे आढळले, ज्यामुळे तो अजूनही स्वतःहून पुरेसा श्वास घेऊ शकत नसल्याचे स्पष्ट झाले.त्यानंतर डॉ. मनीष बाल्डिया यांनी अत्यंत विशेष फ्रेनिक नर्व स्टिम्युलेशन प्रक्रिया केली. ही एक प्रगत उपचारपद्धती असून, श्वसनासाठी जबाबदार असलेल्या फ्रेनिक नर्वला सक्रिय करून डायफ्रामला उत्तेजित करण्यासाठी ही प्रक्रिया केली जाते.या प्रक्रियेचा परिणाम अत्यंत उल्लेखनीय होता. प्रक्रियेनंतर अवघ्या तीन ते चार दिवसांत रुग्णामध्ये सुधारणा दिसू लागली आणि तिसऱ्या आठवड्यापर्यंत त्याची प्रकृती इतकी स्थिर झाली की त्याला आयसीयूमधून बाहेर हलवता आले.
डॉ. मनीष बाल्डिया, कन्सल्टंट फंक्शनल न्यूरोसर्जन, वॉकहार्ट हॉस्पिटल्स मुंबई सेंट्रल म्हणाले, “उच्च स्तरावरील सर्व्हायकल स्पायनल कॉर्ड इन्जरीमध्ये मेंदू आणि श्वास घेण्यासाठी आवश्यक स्नायूंमधील संपर्क तुटतो. फ्रेनिक नर्व स्टिम्युलेशनद्वारे आम्ही हा अडथळा टाळून थेट डायफ्राम सक्रिय करण्याचा प्रयत्न करतो, ज्यामुळे रुग्णाला हळूहळू स्वतंत्रपणे श्वास घेणे शक्य होते.”ते पुढे म्हणाले, “ही प्रक्रिया स्पायनल कॉर्ड इन्जरी पूर्णपणे बरी करत नाही, परंतु स्वतंत्रपणे श्वास घेण्याची क्षमता परत मिळणे रुग्णाच्या जीवनमानात मोठा बदल घडवते. त्यामुळे रुग्ण अधिक चांगल्या प्रकारे संवाद साधू शकतो, रिहॅबिलिटेशनमध्ये सक्रिय सहभाग घेऊ शकतो आणि दीर्घकाळ क्रिटिकल केअर सपोर्टवरील अवलंबित्व कमी होते.”
या प्रकरणाच्या महत्त्वाबद्दल बोलताना, वॉकहार्ट हॉस्पिटल्स मुंबई सेंट्रलचे सेंटर हेड डॉ. वीरेंद्र चौहान म्हणाले, “हे प्रकरण दाखवून देते की प्रगत वैद्यकीय कौशल्य आणि नावीन्यपूर्ण उपचार अत्यंत आव्हानात्मक परिस्थितीतही परिणाम बदलू शकतात. अशा हस्तक्षेपांमुळे न्यूरो-रिहॅबिलिटेशनमध्ये नवीन शक्यता निर्माण होत आहेत आणि दीर्घकाळ कठीण परिस्थितीचा सामना करणाऱ्या रुग्णांना आणि त्यांच्या कुटुंबियांना नवीन आशा मिळत आहे.”गंभीर स्पायनल कॉर्ड इन्जरीमुळे रुग्ण अजूनही रिहॅबिलिटेशन घेत असला तरी या उपचाराचा परिणाम त्याच्या आयुष्यात मोठा बदल घडवणारा ठरला आहे. आता तो स्वतंत्रपणे श्वास घेऊ शकतो, कुटुंबाशी आरामात बोलू शकतो आणि पुन्हा गाणेही गाऊ शकतो — जे काही आठवड्यांपूर्वीपर्यंत अशक्य वाटत होते.
हे प्रकरण मुंबईतील गंभीर सर्व्हायकल स्पायनल कॉर्ड इन्जरी असलेल्या रुग्णामध्ये स्वतंत्र श्वसन पुनर्संचयित करण्यासाठी करण्यात आलेल्या सुरुवातीच्या फ्रेनिक नर्व स्टिम्युलेशन प्रक्रियांपैकी एक मानले जात आहे. यामुळे भारतातील प्रगत न्यूरो-रिहॅबिलिटेशनसाठी नवीन शक्यता निर्माण झाल्या आहेत. ही यशोगाथा आता गंभीर स्पायनल कॉर्ड इन्जरी आणि दीर्घकाळ व्हेंटिलेटरवर अवलंबून असलेल्या रुग्णांना आणि त्यांच्या कुटुंबियांना नवीन आशा देत आहे हे सिद्ध करत की अनेक महिने व्हेंटिलेटरवर राहिल्यानंतरही स्वतंत्रपणे श्वास घेणे पुन्हा शक्य होऊ शकते.
