सोमवार, 2 नोव्हेंबर 2026
दैनंदिन सवयी प्रजननक्षमतेवर कसा परिणाम करतात? पालकत्वाचे स्वप्न साकारण्यासाठी जीवनशैलीत करा बदल
वंध्यत्वाकडे (Infertility) सामान्यतः तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या उपचारांची गरज भासणारी वैद्यकीय समस्या म्हणून पाहिले जाते. मात्र अनेक जोडप्यांसाठी या समस्येची सुरुवात त्यापूर्वीच, म्हणजे त्यांच्या दैनंदिन जीवनशैलीतील निवडींपासून होत असते. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) माहितीनुसार, जगभरात प्रजननक्षम वयोगटातील प्रत्येक सहा व्यक्तींपैकी एकाला वंध्यत्वाचा सामना करावा लागतो. वंध्यत्वाची अनेक कारणे टाळता येत नसली, तरी ताणतणाव, अयोग्य आहार, शारीरिक निष्क्रियता, अपुरी झोप, धूम्रपान आणि मद्यपान यांसारख्या नियंत्रणात ठेवता येणाऱ्या जीवनशैलीशी संबंधित घटकांचा प्रजननक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे अनेक संशोधनांमधून स्पष्ट झाले आहे. डॉ. अरविंद बडिगेर, टेक्निकल डायरेक्टर, बीडीआर फार्मास्युटिकल्स इंटरनॅशनल प्रा. लि. यांनी याबाबत अधिक माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
Weight Loss Tips : शरीरातील चरबी वितळवून टाकतील ही ५ फळे, आजच आपल्या वेट-लाॅस जर्नीत करा समावेश
ताणतणावाचा मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम सर्वश्रुत आहे. मात्र त्याचा शरीरातील हार्मोन्सच्या संतुलनावरही गंभीर परिणाम होतो. महिलांमध्ये दीर्घकाळ ताण राहिल्यास प्रजननाशी संबंधित हार्मोन्समध्ये बदल होऊन अंडोत्सर्जन (Ovulation) बिघडू शकते. पुरुषांमध्ये ताणामुळे टेस्टोस्टेरॉनची पातळी कमी होणे, शुक्राणूंची संख्या घटणे, त्यांची हालचाल (Motility) कमी होणे तसेच ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेसमुळे शुक्राणूंच्या डीएनएचे नुकसान होण्याची शक्यता वाढते. केवळ ताणतणावामुळे वंध्यत्व येते असे नसले, तरी इतर अपायकारक जीवनशैलीच्या सवयींसह तो गर्भधारणेची शक्यता निश्चितच कमी करू शकतो.
संतुलित आहार शरीराला आवश्यक पोषक घटक पुरवतो, जे हार्मोन्सच्या निर्मितीसाठी तसेच अंडी आणि शुक्राणूंच्या योग्य कार्यासाठी महत्त्वाचे असतात. फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, प्रथिने, आरोग्यदायी चरबी आणि अँटिऑक्सिडंट्सने समृद्ध आहार घेतल्यास ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस कमी होण्यास मदत होते. हा स्ट्रेस प्रजनन पेशींना हानी पोहोचवू शकतो. याउलट, अतिप्रक्रिया केलेले (Ultra-processed) अन्न, ट्रान्स फॅट्स आणि परिष्कृत साखरेचा (Refined Sugar) जास्त वापर केल्यास लठ्ठपणा, इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि हार्मोन्सचे असंतुलन निर्माण होऊ शकते.नियमित शारीरिक व्यायामही प्रजननक्षमतेसाठी अत्यंत आवश्यक आहे. व्यायामामुळे वजन नियंत्रणात राहते आणि चयापचय (Metabolism) व्यवस्थित कार्य करते. मात्र अतिशय कमी शारीरिक हालचाल किंवा अतिप्रमाणात व्यायाम या दोन्ही गोष्टी महिलांमधील अंडोत्सर्जन आणि पुरुषांमधील शुक्राणू निर्मितीवर नकारात्मक परिणाम करू शकतात.
प्रजनन आरोग्याच्या दृष्टीने झोप हा अनेकदा दुर्लक्षित केला जाणारा महत्त्वाचा घटक आहे. अपुरी किंवा निकृष्ट दर्जाची झोप आणि अनियमित झोपेच्या सवयींमुळे शरीरातील जैविक घड्याळ (Circadian Rhythm) बिघडू शकते, जे प्रजननाशी संबंधित हार्मोन्सच्या कार्यावर परिणाम करते.
धूम्रपान हे वंध्यत्वासाठी जबाबदार असलेल्या बदलता येण्याजोग्या (Modifiable) सर्वात गंभीर जोखीम घटकांपैकी एक मानले जाते. धूम्रपानामुळे महिलांमध्ये अंडाशयांचे अकाली वृद्धत्व, अंड्यांच्या गुणवत्तेत घट आणि पुरुषांमध्ये शुक्राणूंची संख्या, हालचाल तसेच त्यांची सामान्य रचना (Morphology) यावर प्रतिकूल परिणाम होतो.त्याचप्रमाणे, मद्यपानामुळेही हार्मोन्सचे संतुलन बिघडते, स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही प्रजननक्षमतेवर नकारात्मक परिणाम होतो आणि गर्भधारणेची शक्यता कमी होते.
साधा सर्दी-खोकला समजून दुर्लक्ष करताय? डोके आणि मानेच्या कर्करोगाची सुरुवातीची ‘ही’ 5 लक्षणे ओळखा
जीवनशैलीत बदल करून वंध्यत्वाची सर्व कारणे दूर करणे शक्य नसले, तरी अशा सकारात्मक बदलांमुळे प्रजनन आरोग्य सुधारण्यास आणि नैसर्गिकरित्या किंवा वंध्यत्वावरील उपचारांद्वारे गर्भधारणेची शक्यता वाढण्यास मदत होऊ शकते.गर्भधारणेची योजना करणाऱ्या व्यक्तींनी वजन नियंत्रणात ठेवणे, संतुलित आहार घेणे, नियमित व्यायाम करणे, पुरेशी झोप घेणे, ताणतणावाचे योग्य व्यवस्थापन करणे तसेच धूम्रपान आणि मद्यपान टाळणे याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की, प्रजननक्षमता ही एका घटकावर अवलंबून नसून ती आपल्या एकूण आरोग्याशी निगडित असते. त्यामुळे आजपासूनच आरोग्यदायी जीवनशैलीचा अवलंब केल्यास भविष्यात आपल्या प्रजनन आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
Ans: जंक फूड आणि साखरेमुळे इन्सुलिन व हार्मोन्स बिघडतात.
Ans: जास्त ताणामुळे कॉर्टिसॉल वाढते, ज्यामुळे मासिक पाळी अनियमित होते.
Ans: धुम्रपान आणि मद्यपानामुळे गर्भधारणेची शक्यता खूप कमी होते.
