देशात बाल आरोग्यामध्ये सुधारणा! जन्मानंतर पहिल्या तासात स्तनपान देण्याचे प्रमाण ५०% पेक्षा अधिक
देशात जन्मानंतर पहिल्या तासात स्तनपान दिलेल्या तीन वर्षांखालील मुलांच्या संख्येत जवळपास १०% वाढ झाली आहे. राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण-६ (एनएफएचएस-६) नुसार, हा आकडा २०१९-२१ (एनएफएचएस-५) मधील ४१.८% वरून २०२३-२४ मध्ये ५०.१% पर्यंत वाढला आहे. नवीन आकडेवारीनुसार, सर्वेक्षण कालावधीत सहा महिन्यांपेक्षा कमी वयाच्या ९५.६% मुलांना स्तनपान दिले गेले. केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाने म्हटले आहे की, एनएफएचएस-६ ची आकडेवारी मुलांच्या पोषणाच्या परिणामांमध्ये उत्साहवर्धक प्रगती दर्शवते, जे शाश्वत विकास उद्दिष्टे (एसडीजीएस) साध्य करण्याच्या दिशेने एक सकारात्मक चिन्ह आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
तथापि, आकडेवारीनुसार पहिल्या सहा महिन्यांत केवळ स्तनपान देण्याच्या प्रमाणात घट दिसून येते. एनएफएचएस ६ च्या आकडेवारीनुसार, हे प्रमाण एनएफएचएस-५ मधील ६३.७% वरून ५५.८% पर्यंत घसरले आहे. याव्यतिरिक्त, पाच वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मुलांमध्ये वयानुसार कमी उंचीचे प्रमाण ३५.५% वरून २९.३% पर्यंत लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहे, जे दीर्घकालीन पोषणाच्या सुधारित परिणामांना सूचित करते. मुलांमधील तीव्र कृशतेचे (उंचीच्या मानाने अत्यंत बारीक असणे) प्रमाणही ७.७% वरून ५.२% पर्यंत कमी झाले आहे.
एनएफएचएस-६ नुसार, १५ ते २४ वयोगटातील महिलांमध्ये स्वच्छ मासिक पाळी संरक्षण पद्धतींचा वापर २०१९-२१ मधील ७७.६ टक्क्यांवरून २०२३-२४ मध्ये ७९.२ टक्क्यांपर्यंत वाढला आहे. स्वच्छ मासिक पाळी संरक्षण पद्धतीच्या वापरातील ही वाढ राष्ट्रीय किशोर स्वास्थ्य कार्यक्रम (आरकेएसके) अंतर्गत मासिक पाळी स्वच्छता योजना (एमएचएस) आणि प्रधानमंत्री भारतीय जनऔषधी परियोजनेअंतर्गत पुरवण्यात येणाऱ्या परवडणाऱ्या सॅनिटरी उत्पादनांसारख्या उपक्रमांमुळे शक्य झाली आहे. या सर्वेक्षणात असेही आढळून आले की, किमान एकदा इंटरनेट वापरणाऱ्या महिलांची संख्या २०१९-२१ मधील ३३.३ टक्क्यांवरून २०२३-२४ मध्ये ६४.३ टक्क्यांपर्यंत, म्हणजेच जवळपास दुप्पट झाली आहे.
भारतातील विवाहित महिलांमध्ये आधुनिक किंचित कमी झाला आहे, तर कुटुंब नियोजनाच्या गर्भनिरोधक पद्धतींचा वापर गेल्या काही वर्षांत पारंपरिक पद्धतींवरील अवलंबित्व वाढले आहे. एनएफएचएस-६ सर्वेक्षणानुसार, कुटुंब नियोजनाची कोणतीही आधुनिक पद्धत वापरणाऱ्या विवाहित महिलांचे प्रमाण एनएफएचएस-५ (२०१९-२१) मधील ५६.४% वरून २०२३-२४ मध्ये ५२.७% पर्यंत घटले आहे. याच काळात, पारंपरिक पद्धतींचा वापर १०.३% वरून १६.४% पर्यंत वाढला, जे जोडप्यांमधील गर्भनिरोधक वापरामध्ये बदल झाल्याचे दर्शवते.
या सर्वेक्षणात देशातील सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या कुटुंब नियोजन पद्धती, महिला नसबंदीमध्येही ३७.९% वरून ३६.५% पर्यंत किंचित घट नोंदवली गेली आहे. पुरुष नसबंदीचा दर मागील सर्वेक्षणातील ०.३% च्या तुलनेत ०.५% इतका अत्यंत कमी राहिला आहे.
किया अर्थ सहा ते आठ महिन्यांच्या वयोगटातील मुलांना घन किंवा अर्ध-घन आहारासोबत स्तनपान दिले जात आहे, जे प्रमाण पूर्वी ४५.९% होते.पाच वर्षांखालील मुले वयानुसार कमी २९.३% उंचीची असल्याचे आढळले. पाच वर्षांखालील मुले कमी वजनाची असल्याचे आढळले, जे प्रमाण राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण ५ मधील ३२.१% च्या तुलनेत जास्त आहे.मुले कमी वजनाची किवा कृश असल्याचे आढळले, जे प्रमाण पूर्वी ७.७% होते.
Ans: जन्मानंतरच्या पहिल्या तासात स्तनपान दिल्यास बाळाला कोलोस्ट्रम (पहिले दूध) मिळते, ज्यामध्ये रोगप्रतिकारक घटक मोठ्या प्रमाणात असतात.
Ans: यामुळे बाळाला आवश्यक पोषण मिळते, संसर्गाचा धोका कमी होऊ शकतो आणि आई-बाळातील भावनिक बंध अधिक मजबूत होण्यास मदत होते.
Ans: सामान्यतः जन्मानंतरच्या पहिल्या सहा महिन्यांपर्यंत केवळ स्तनपान देण्याची शिफारस केली जाते. याबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे उचित ठरते.
