शुक्रवार, 31 जुलै 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
गुजरात राज्यातील बनासकांठा जिल्ह्यात अरवली पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले अंबाजी मंदिर हे भारतातील सर्वात पवित्र आणि प्रसिद्ध शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. लाखो भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र असलेले हे मंदिर गुजरातमधील सर्वात महत्त्वाचे देवीस्थान म्हणून ओळखले जाते. वर्षभर देशाच्या कानाकोपऱ्यातून तसेच परदेशातूनही भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. देवी अंबा ही आदिशक्तीचे स्वरूप मानली जाते. भक्तांच्या श्रद्धेनुसार तिच्या दर्शनाने मनोकामना पूर्ण होतात, संकटांपासून संरक्षण मिळते आणि जीवनात सुख-समृद्धीचा आशीर्वाद लाभतो.
अंबाजी मंदिराचा इतिहास पौराणिक काळाशी जोडलेला आहे. हिंदू पुराणांनुसार भगवान शिव यांच्या पत्नी सतीने आपल्या पित्याच्या यज्ञात आत्मदहन केले. दुःखाने व्याकूळ झालेल्या भगवान शिवांनी सतीचा देह खांद्यावर घेऊन तांडव सुरू केले. त्यावेळी विश्वाचे संतुलन राखण्यासाठी भगवान विष्णूंनी सुदर्शन चक्राने सतीच्या शरीराचे अनेक तुकडे केले. ज्या-ज्या ठिकाणी सतीचे अवयव पडले, ती स्थाने शक्तीपीठे म्हणून प्रसिद्ध झाली. अंबाजी येथे सतीदेवीचे हृदय पडल्याची श्रद्धा असल्याने हे स्थान ५१ प्रमुख शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. त्यामुळे या मंदिराला अत्यंत पवित्र आणि जागृत देवस्थानाचा मान मिळाला आहे.
अंबाजी मंदिराचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण वैशिष्ट्य म्हणजे येथे देवीची मूर्ती नाही. मंदिराच्या गर्भगृहात ‘श्री विसा यंत्र’ प्रतिष्ठापित असून त्याच स्वरूपात देवीची पूजा केली जाते. हे यंत्र अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि त्याचे दर्शन सर्वसामान्य भाविकांना होत नाही. विशिष्ट धार्मिक परंपरेनुसार पुजारी त्याची पूजा करतात. भारतातील शक्तीपीठांमध्ये मूर्तीऐवजी यंत्रस्वरूपात पूजा होणारे हे अत्यंत दुर्मीळ मंदिर आहे.
मंदिराची वास्तुकला देखील भाविकांना आकर्षित करणारी आहे. पांढऱ्या संगमरवरी दगडात उभारलेले मंदिर, त्यावरील सुवर्णमंडित शिखर, सुंदर कोरीवकाम आणि प्रशस्त सभामंडप यांमुळे मंदिराचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसते. रात्री विद्युत रोषणाई झाल्यानंतर मंदिराचे दृश्य अत्यंत मनमोहक वाटते. मंदिर परिसर स्वच्छ, शांत आणि आध्यात्मिक वातावरणाने भारलेला असल्यामुळे दर्शनासाठी आलेल्या भाविकांना वेगळाच समाधानाचा अनुभव मिळतो.
अंबाजी मंदिरापासून सुमारे तीन किलोमीटर अंतरावर असलेली गब्बर टेकडी या देवस्थानाचा अविभाज्य भाग मानली जाते. अनेकांच्या श्रद्धेनुसार हेच देवी अंबाजीचे मूळ स्थान आहे. येथे जाण्यासाठी सुमारे ९९९ पायऱ्या असून रोपवेची सुविधाही उपलब्ध आहे. टेकडीवर देवीच्या चरणचिन्हांची पूजा केली जाते आणि अखंड प्रज्वलित असलेला दिवा भाविकांच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू आहे. गब्बर टेकडीवरून दिसणारा अरवली पर्वतरांगांचा निसर्गरम्य परिसर मनाला प्रसन्न करणारा असतो.
अंबाजी मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव साजरे केले जातात. त्यामध्ये भाद्रवी पौर्णिमा यात्रा हा सर्वात मोठा उत्सव मानला जातो. या काळात गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि इतर अनेक राज्यांमधून लाखो भाविक पदयात्रा करून अंबाजीच्या दर्शनासाठी येतात. चैत्र आणि आश्विन महिन्यातील नवरात्रीत मंदिरात विशेष पूजा, दुर्गासप्तशती पठण, महाआरती आणि गरबा उत्सवाचे आयोजन केले जाते. गुजरातच्या सांस्कृतिक परंपरेतील गरबा आणि देवी अंबाजी यांचे अतूट नाते असल्याने नवरात्रीच्या काळात मंदिर परिसर भक्ती आणि उत्साहाने भरून जातो.
भाविक देवीला लाल चुनरी, नारळ, कुमकुम, फुले, मिठाई आणि इतर पूजेचे साहित्य अर्पण करतात. मंदिरात सकाळपासून रात्रीपर्यंत विविध आरत्या आणि धार्मिक विधी पार पडतात. प्रत्येक पौर्णिमेला विशेष दर्शनाची व्यवस्था केली जाते आणि हजारो भक्त देवीच्या दर्शनासाठी उपस्थित राहतात.
अंबाजी परिसरात गब्बर टेकडी, मानसरोवर, कैलाश टेकडी तसेच अरवली पर्वतरांगांतील निसर्गरम्य स्थळांना भेट देता येते. त्यामुळे हे ठिकाण केवळ धार्मिकच नव्हे तर पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे. गुजरातमधील अहमदाबाद, पालनपूर तसेच राजस्थानातील आबू रोड येथून अंबाजीला सहज पोहोचता येते.
आज अंबाजी मंदिर हे श्रद्धा, इतिहास, अध्यात्म आणि भारतीय संस्कृती यांचे अद्वितीय प्रतीक बनले आहे. हजारो वर्षांची परंपरा, शक्तीपीठाचे धार्मिक महत्त्व, श्री विसा यंत्राची अनोखी पूजा, गब्बर टेकडीची पवित्रता आणि लाखो भाविकांची अखंड श्रद्धा यांमुळे अंबाजी मंदिराला भारतातील प्रमुख शक्तीस्थळांमध्ये मानाचे स्थान प्राप्त झाले आहे. जीवनात एकदा तरी या जागृत शक्तीपीठाचे दर्शन घ्यावे, अशी प्रत्येक भक्ताची इच्छा असते आणि अंबाजीची ही भूमी प्रत्येकाला भक्ती, श्रद्धा आणि आध्यात्मिक समाधानाचा अविस्मरणीय अनुभव देऊन जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: अंबाजी मंदिर गुजरात राज्यातील बनासकांठा जिल्ह्यात, अरवली पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेले आहे.
Ans: या मंदिरात देवीची मूर्ती नसून 'श्री विसा यंत्र' स्वरूपात देवीची पूजा केली जाते. हे भारतातील अत्यंत दुर्मीळ धार्मिक वैशिष्ट्य मानले जाते.
Ans: पौराणिक मान्यतेनुसार, सतीदेवीचे हृदय अंबाजी येथे पडले होते. त्यामुळे हे स्थान ५१ प्रमुख शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते.
