रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
अठरा महापुराणांमध्ये पाचव्या क्रमांकावर असलेले भागवत पुराण हे हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र आणि लोकप्रिय पुराण मानले जाते. या पुराणात भगवान विष्णूंच्या विविध अवतारांचे वर्णन असले तरी त्यामध्ये विशेषत्वाने भगवान श्रीकृष्णांच्या जीवनचरित्राला आणि भक्तीमार्गाला सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. त्यामुळे भागवत पुराणाला “भक्तीचे महापुराण” असेही म्हटले जाते.
भागवत पुराणाचे रचनाकार महर्षी व्यास मानले जातात. महाभारत आणि इतर पुराणांची निर्मिती करूनही व्यासमुनी समाधानी नव्हते. त्यावेळी नारदमुनींनी त्यांना भगवान विष्णूंच्या भक्तीचे आणि श्रीकृष्णाच्या दिव्य लीलांचे वर्णन करणारे ग्रंथ लिहिण्याचा सल्ला दिला. त्यातूनच भागवत पुराणाची निर्मिती झाली असे मानले जाते. या पुराणात सुमारे १८ हजार श्लोक असून ते १२ स्कंधांमध्ये विभागलेले आहे. प्रत्येक स्कंधात धर्म, भक्ती, ज्ञान, वैराग्य आणि मोक्षमार्ग यांचे सुंदर विवेचन करण्यात आले आहे.
भागवत पुराणात अनेक कथा, आख्यायिका आणि तत्त्वज्ञान सांगितले गेले आहे. भगवान विष्णूंचे विविध अवतार, भक्तीमार्गाचे महत्त्व, श्रीकृष्णाचे बालपण आणि दिव्य लीला, सृष्टीची निर्मिती, धर्म आणि अधर्म यातील संघर्ष, संत, ऋषी आणि भक्तांच्या कथा, मोक्षप्राप्तीचा मार्ग.
भागवत पुराणातील सर्वात प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय भाग म्हणजे श्रीकृष्ण जन्म आणि त्यांचे बालचरित्र. कंसाच्या अत्याचारातून पृथ्वीला मुक्त करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी कृष्णावतार घेतला. देवकीच्या पोटी जन्मलेले कृष्ण गोकुळात यशोदेच्या घरी वाढले.
पूतना वध
कालियामर्दन
गोवर्धन पर्वत उचलणे
रासलीला
कंसवध
या कथा भक्ती, प्रेम आणि धर्मरक्षणाचे प्रतीक मानल्या जातात.
हिरण्यकश्यपू नावाचा अहंकारी राक्षस स्वतःलाच देव मानत होता. पण त्याचा पुत्र प्रह्लाद हा विष्णूभक्त होता. प्रह्लादाचा छळ करण्यासाठी हिरण्यकश्यपूने अनेक प्रयत्न केले, परंतु विष्णूंनी नरसिंह अवतार घेऊन भक्ताचे रक्षण केले. ही कथा भक्तीच्या सामर्थ्याचे श्रेष्ठ उदाहरण मानली जाते.
ध्रुव हा लहान बालक असूनही अपमान सहन करून जंगलात गेला आणि भगवान विष्णूंची कठोर तपश्चर्या केली. त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन विष्णूंनी त्याला अढळ स्थान दिले. आज आकाशातील “ध्रुवतारा” त्याच्याशी जोडला जातो.
ही कथा चिकाटी, श्रद्धा आणि भक्तीचे महत्त्व सांगते.
एकदा गजेंद्र नावाचा हत्ती मगराच्या तावडीत सापडला. अनेक प्रयत्न करूनही तो स्वतःची सुटका करू शकला नाही. शेवटी त्याने विष्णूंना प्रार्थना केली. भगवान विष्णूंनी येऊन त्याची सुटका केली.
ही कथा संकटसमयी परमेश्वरावरील श्रद्धेचे सामर्थ्य दर्शवते.
देव आणि दानवांनी अमृतप्राप्तीसाठी समुद्रमंथन केले. त्यातून अनेक दिव्य रत्ने, लक्ष्मीदेवी आणि अमृत प्रकट झाले. या कथेत सहकार्य, संयम आणि लोभाचे परिणाम स्पष्ट केले आहेत.
अजामिल हा पापी जीवन जगत होता. मृत्युसमयी त्याने आपल्या मुलाला हाक मारताना “नारायण” हे नाव घेतले आणि त्यातून त्याचा उद्धार झाला. ही कथा भगवंताच्या नामस्मरणाचे महत्त्व अधोरेखित करते.
राजा परीक्षिताला सात दिवसांत मृत्यू येणार असल्याचे कळल्यावर त्यांनी शुकदेव ऋषींना जीवनाचे तत्त्वज्ञान विचारले. त्यावेळी शुकदेवांनी सांगितलेले ज्ञान म्हणजेच भागवत पुराण.
यातून मृत्यू, मोक्ष आणि जीवनाचे खरे तत्त्व समजते.
भागवत पुराणाला हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र स्थान आहे. अनेक ठिकाणी भागवत सप्ताह आयोजित केला जातो. सात दिवस भागवत कथा ऐकल्याने मन शुद्ध होते आणि भक्तीभाव वाढतो असे मानले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भागवत पुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी एक अत्यंत पवित्र ग्रंथ आहे. यात भगवान विष्णूंचे अवतार, विशेषतः श्रीकृष्णाच्या दिव्य लीलांचे वर्णन केले आहे.
Ans: या ग्रंथात भक्तीमार्ग, भगवान श्रीकृष्णाची उपासना आणि परमेश्वरावरील श्रद्धेला विशेष महत्त्व दिले गेले आहे.
Ans: भाविकांच्या श्रद्धेनुसार भागवत कथा ऐकल्याने मन शुद्ध होते, भक्तीभाव वाढतो आणि मानसिक शांती मिळते.
