रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीतील सर्वांत महान आणि व्यापक ग्रंथ मानल्या जाणाऱ्या महाभारतामध्ये वर्णन केलेले कुरुक्षेत्राचे युद्ध हे केवळ दोन राजघराण्यांतील संघर्ष नव्हते, तर धर्म आणि अधर्म, न्याय आणि अन्याय, कर्तव्य आणि मोह यांच्यातील महासंग्राम होते. या युद्धामुळे तत्कालीन भारतातील अनेक बलाढ्य राजे, योद्धे आणि वंश नष्ट झाले. महाभारताच्या युद्धाबद्दल अनेक प्रश्न विचारले जातात. हे युद्ध किती दिवस चालले? त्यात किती सैन्य सहभागी झाले? पहिला शंख कोणी फुंकला? युद्धाचे नियम कोणते होते? आणि युद्ध नेमके कधी संपले? याबाबत सविस्तर जाणून घेऊया
महाभारताचे युद्ध कुरुक्षेत्रावर सलग अठरा दिवस चालले. युद्धाचा प्रारंभ मार्गशीर्ष महिन्यातील शुक्ल पक्षात झाला असे मानले जाते. या अठरा दिवसांत दररोज सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत युद्ध होत असे.
पहिले १० दिवस – सेनापती भीष्म पितामह यांच्या नेतृत्वाखाली कौरव सैन्य लढले.
११ ते १५ दिवस – द्रोणाचार्य सेनापती झाले.
१६ व १७ वा दिवस – कर्ण यांनी कौरव सेनेचे नेतृत्व केले
१८ वा दिवस – शल्य सेनापती झाले.
अठराव्या दिवशी कौरव सैन्याचा संपूर्ण पराभव झाला.
महाभारतात सैन्याची गणना “अक्षौहिणी” या एककात केली जाते.
युद्धातील एकूण सैन्य
कौरवांकडे – ११ अक्षौहिणी सेना
पांडवांकडे – ७ अक्षौहिणी सेना
एकूण – १८ अक्षौहिणी सेना
म्हणजेच अंदाजे ३९ ते ४० लाखांहून अधिक सैनिक या युद्धात सहभागी झाले होते असे वर्णन आढळते. त्या काळातील भारतातील जवळपास सर्व प्रमुख राज्यांनी या युद्धात सहभाग घेतला होता.
युद्ध सुरू होण्यापूर्वी दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी होती. त्यावेळी सर्वप्रथम कौरव सेनेचे प्रमुख सेनापती भीष्म पितामह यांनी सिंहगर्जना करत आपला शंख फुंकला.
त्यांच्या शंखनादानंतर कौरव सेनेतील नगारे, भेरी, रणवाद्ये वाजू लागली.
यानंतर श्रीकृष्ण यांनी “पांचजन्य” शंख व अर्जुन यांनी “देवदत्त” शंख फुंकला.
तसेच –
भीम – पौण्ड्र शंख
युधिष्ठिर – अनंतविजय
नकुल – सुघोष
सहदेव – मणिपुष्पक हे शंख फुंकण्यात आले.
महाभारताचे युद्ध अत्यंत शिस्तबद्ध आणि नियमबद्ध पद्धतीने सुरू झाले होते. दोन्ही पक्षांनी काही नियम निश्चित केले होते.
प्रमुख नियम काय होते
सूर्योदय ते सूर्यास्तच युद्ध
रात्री युद्ध करायचे नाही.
समान शक्तीच्या योद्ध्यांमध्ये लढाई
रथीने रथीशी, महारथीने महारथीशी आणि पायदळाने पायदळाशी लढावे.
निःशस्त्र व्यक्तीवर हल्ला नाही
शस्त्र खाली ठेवलेल्या किंवा शरण आलेल्या व्यक्तीला मारू नये.
पाठीमागून वार करू नये
समोरासमोर युद्ध करावे.
सारथी, वैद्य, दूत यांना इजा करू नये
स्त्रिया आणि सामान्य जनतेवर हल्ला नाही
एकाच योद्ध्यावर अनेकांनी मिळून हल्ला करू नये
हे नियम युद्धाच्या सुरुवातीला मानले गेले. मात्र युद्ध जसजसे पुढे गेले तसतसे अनेक नियम मोडले गेले.
अभिमन्यू याला अनेक महारथींनी एकत्रित घेरून मारले.
कर्ण याचा रथ अडकल्यावर त्याचा वध झाला.
द्रोणाचार्य यांना युक्तीने शस्त्र खाली ठेवण्यास भाग पाडले गेले.
दुर्योधन याच्या मांडीवर गदेचा प्रहार करण्यात आला.
अठराव्या दिवशी बहुतेक सर्व कौरव योद्धे मारले गेले. त्यानंतर दुर्योधन आणि भीम यांच्यात गदायुद्ध झाले. युद्धादरम्यान भीमाने दुर्योधनाच्या मांडीवर गदेचा प्रहार केला. त्यामुळे दुर्योधन गंभीर जखमी झाला. काही काळानंतर त्याचा मृत्यू झाला.
प्रत्यक्षात कुरुक्षेत्रातील युद्धाचा निकाल दुर्योधनाच्या पराभवानंतर निश्चित झाला. त्यामुळे दुर्योधनाच्या अंतानंतर महाभारत युद्ध संपुष्टात आले असे मानले जाते. तसेच, त्या रात्री अश्वत्थामा यांनी पांडवांच्या छावणीवर हल्ला करून अनेक योद्ध्यांचा वध केला. पण तो मुख्य युद्धाचा भाग मानला जात नाही.
पांडव पक्षातील प्रमुख जीवित व्यक्ती
पाच पांडव
श्रीकृष्ण
सात्यकी
युयुत्सु
कृपाचार्य
कृतवर्मा
अश्वत्थामा
महाभारताचे युद्ध अठरा दिवस चालले आणि त्यात अठरा अक्षौहिणी सैन्य सहभागी झाले. युद्धाचा पहिला शंखनाद भीष्म पितामहांनी केला. युद्ध अत्यंत कठोर नियमांनुसार सुरू झाले असले तरी कालांतराने अनेक नियम मोडले गेले. दुर्योधनाच्या पराभव व मृत्यूनंतर युद्ध समाप्त झाले. या युद्धाने केवळ हस्तिनापूरचे राजकारण बदलले नाही, तर मानवजातीला धर्म, कर्तव्य, सत्य आणि कर्म यांचे अमूल्य तत्त्वज्ञान दिले. म्हणूनच महाभारत हे केवळ युद्धकथा नसून जीवनाचा महान ग्रंथ मानला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: युद्धात एकूण १८ अक्षौहिणी सैन्य सहभागी झाले होते. त्यापैकी ११ अक्षौहिणी सेना कौरवांकडे आणि ७ अक्षौहिणी सेना पांडवांकडे होती.
Ans: सूर्योदय ते सूर्यास्त युद्ध, निःशस्त्र व्यक्तीवर हल्ला न करणे, समान शक्तीच्या योद्ध्यांमध्ये लढाई करणे यांसारखे नियम ठरवण्यात आले होते
Ans: अठराव्या दिवशी भीमाने गदायुद्धात दुर्योधनाचा पराभव केला. दुर्योधनाच्या मृत्यूनंतर युद्धाचा निकाल निश्चित झाला आणि युद्ध संपुष्टात आले.
