शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
संत जनाबाईंचे अभंग विठ्ठल भक्ती, समर्पण आणि घरगुती कामांमधील देवाचा शोध या भावनेने ओतप्रोत भरलेले आहेत. ‘दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता’, ‘विठू माझा लेकुरवाळा’ आणि ‘झाडलोट करी जनी’ हे त्यांचे अत्यंत लोकप्रिय अभंग आहेत. त्यांनी सुमारे ३५० हून अधिक अभंग रचले आहेत, ज्यातून त्यांचा विठ्ठलाशी असलेला दासीभाव व्यक्त होतो.
संत जनाबाई जन्म गंगाखेड, १२५८ मध्ये झाल्याचे काही समकालीन पुराव्यानिशी दिसून येते. त्या वारकरी संप्रदायातील थोर संत-कवयित्री होत्या, ज्यांनी नामदेवांच्या घरी राहून विठ्ठलभक्ती केली. त्यांचे अभंग, ओव्या आणि ‘थालीपाक’ सारख्या रचनांमधून प्रेम, आर्तता आणि भक्तीचा सुगंध दरवळतो. दासी म्हणून जगतानाही त्यांनी काव्याच्या माध्यमातून परमेश्वराशी संवाद साधला. त्यांचे विठ्ठलप्रती असलेले प्रेम आणि निस्सीम भक्ती यामुळेच त्या संत झाल्या.
संत जनाबाई यांचे परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड येथे दमा आणि करुंड या विठ्ठलभक्त जोडप्याच्या पोटी त्यांचा जन्म झाला. वडील दमा यांनी जनाबाईला पंढरपुरातील संत नामदेवांचे वडील दामाशेट शिंपी यांच्याकडे नोकरीसाठी पाठवले. तेव्हापासून त्या नामदेव कुटुंबाचा एक भाग बनल्या आणि त्यांना ‘नामयाची दासी जनी’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
संत साहित्यिक म्हणून योगदान जनाबाईंनी सुमारे ३००-३५० हून अधिक अभंग रचले आहेत. त्यांच्या काव्यात कृष्णजन्म, बाललीला, गोपाळकाला आणि भक्तीचे सोपे मार्ग वर्णन केले आहेत. विठ्ठल समर्पित भक्ती केली. त्यांच्या अभंगात विठ्ठलाविषयी लडिवाळपणा आहे. ‘जात्यावरच्या ओव्या’ किंवा ‘दळण-कांडण’ करताना त्या अभंग गात, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनात भक्ती आणि कर्म यांचा सुंदर संगम दिसून येतो यातील प्रमुख रचना या हरिश्चंद्राख्यान, थालीपाक, कृष्णजन्म, द्रौपदीवस्त्रहरण यांसारख्या आख्यान काव्यांमुळे त्यांचे साहित्य समृद्ध आहे.
संत जनाबाईंनी जात्यावर दळण दळताना विठ्ठलाच्या भेटीची ओढ आणि भक्ती व्यक्त करणाऱ्या अनेक ओव्या रचल्या आहेत. त्यांची “सुंदर माझे जाते गं” ही ओवी अत्यंत प्रसिद्ध आहे.
“सुंदर माझे जाते गं फिरते बहु मोला ।
दळण दळिते जनी, शेजारी उभा विठ्ठला ॥”
“पहिली ओवी गौराबाईला, दुसरी ओवी विठ्ठला ।
तिसरी ओवी माझ्या नामदेवाला, चौथी ओवी पंढरीला ॥”
कष्टाचे काम करताना त्या देव आणि आपल्या गुरूंच्या स्मरणाने सुरुवात करतात.
इ.स. १३५० मध्ये नामदेवांसोबतच त्यांनी पंढरपुरात समाधी घेतली. तेव्हाच संत जनाबाईंनी आपल्या साध्या आणि सरळ भाषेतील अभंगातून स्त्रीभक्तीची एक वेगळी उंची गाठली आहे, त्यामुळे आजही महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात त्यांच्या ओव्या गायल्या जातात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: संत जनाबाई या वारकरी संप्रदायातील थोर संत-कवयित्री होत्या. त्यांनी साध्या जीवनातून विठ्ठलभक्तीचा अनोखा संदेश दिला.
Ans: साधी आणि सरळ भाषा, दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे, विठ्ठलप्रती प्रेम आणि समर्पण, त्यांच्या अभंगांमध्ये भक्ती आणि जीवनाचा सुंदर संगम दिसतो.
Ans: जनाबाई दळण-कांडण करताना विठ्ठलाचे स्मरण करत ओव्या गात असत. या ओव्यांमधून त्यांची भक्ती आणि देवाशी असलेले नाते स्पष्ट होते.
