रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय कृषी संस्कृतीत नक्षत्रांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. पावसाळ्याच्या आगमनाशी संबंधित नक्षत्रांचा शेतकऱ्यांच्या जीवनावर मोठा प्रभाव असतो. पारंपरिक भारतीय पंचांगानुसार पावसाच्या नक्षत्रांची सुरुवात मृग नक्षत्रापासून होते. त्यामुळे मृग नक्षत्राला पावसाचे पहिले नक्षत्र मानले जाते.
मृगशिरा हे २७ नक्षत्रांपैकी पाचवे नक्षत्र आहे. सूर्य मृग नक्षत्रात प्रवेश करतो त्या काळात मान्सून भारताच्या अनेक भागात सक्रिय होऊ लागतो. महाराष्ट्रातही शेतकरी मृग नक्षत्राची आतुरतेने वाट पाहत असतात. कारण याच काळात खरीप हंगामाच्या पेरणीची तयारी सुरू होते. याला शेतकरी आनंदाने “मृगाचे पाणी म्हणजे सोन्याचे पाणी.” म्हणजे मृग नक्षत्रात पडणारा पाऊस शेतीसाठी अत्यंत फायदेशीर मानला जातो.
भारतीय संस्कृतीत शेती आणि धर्म यांचा अतूट संबंध आहे. पाऊस हा देवकृपेचे प्रतीक मानला जात असल्याने मृग नक्षत्राच्या प्रारंभी विविध धार्मिक विधी केले जातात.
पेरणीपूर्वी शेतकरी शेतात जाऊन भूमातेचे पूजन करतात.
हळद-कुंकू वाहिले जाते.
अक्षता अर्पण केल्या जातात.
नारळ फोडला जातो.
भूमीदेवीला नमस्कार करून चांगल्या पीकासाठी प्रार्थना केली जाते.
पूर्वी शेतीची सर्व कामे बैलांच्या साहाय्याने केली जात. त्यामुळे पेरणीपूर्वी बैलांना स्नान घालून त्यांची पूजा केली जाते.
शिंगांना रंग लावला जातो.
हार घातले जातात.
गूळ व हरभरा खाऊ घातला जातो.
ग्रामदेवतेचे पूजन
अनेक गावात मृग नक्षत्राच्या सुरुवातीला ग्रामदेवता, मारुती, भैरवनाथ, जाखाई, यमाई किंवा इतर स्थानिक देवतांचे पूजन केले जाते. यामागील भावना अशी असते की गावावर कोणतेही नैसर्गिक संकट येऊ नये आणि भरपूर पाऊस पडावा.
वैदिक परंपरेत पावसाचे अधिपती वरुण देव मानले जातात. पाऊस वेळेवर पडावा यासाठी वरुण देवतेचे पूजन, जप आणि यज्ञ केले जातात.
महाराष्ट्रातील अनेक भागांत मृग नक्षत्राच्या दिवशी शेतकरी कुटुंब एकत्र येऊन:
देवघरात विशेष पूजा करतात.
पेरणीच्या बियाण्यांचे पूजन करतात.
घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींकडून शुभाशीर्वाद घेतात.
शेतातील बांधावर नारळ फोडतात.
काही भागांत “बीजपूजन” ही परंपरा आजही जपली जाते.
मृग नक्षत्रातील चांगल्या पावसानंतर शेतकरी खरीप पिकांच्या पेरणीला प्रारंभ करतात. भात, सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद, बाजरी इत्यादी पिकांची पेरणी याच काळात केली जाते.
मृगाच्या पावसामुळे जमीन ओलसर होते. त्यामुळे नांगरणी, कुळवणी आणि पेरणीची कामे सुलभ होतात.
पूर्वी हवामान अंदाजाची आधुनिक साधने नव्हती. त्यामुळे शेतकरी नक्षत्रांच्या आधारे पावसाचा अंदाज बांधत असत. मृग, आर्द्रा, पुनर्वसू, पुष्य, आश्लेषा इत्यादी नक्षत्रांतील पावसाच्या स्वरूपावरून संपूर्ण हंगामाचा अंदाज काढला जाई. हे ज्ञान पिढ्यान् पिढ्या अनुभवातून विकसित झाले आहे आणि आजही अनेक ग्रामीण भागांत त्याला महत्त्व दिले जाते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: मृगशिरा हे २७ नक्षत्रांपैकी पाचवे नक्षत्र असून पावसाळ्याच्या प्रारंभाशी याचा घनिष्ठ संबंध मानला जातो.
Ans: पारंपरिक मान्यतेनुसार मृग नक्षत्राच्या काळात मान्सून सक्रिय होऊ लागतो आणि पावसाची सुरुवात होते.
Ans: मृग नक्षत्रात पडणारा पाऊस शेतीसाठी लाभदायक असल्याने त्याची तुलना सोन्याशी केली जाते
