मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
आधुनिक आणि प्रगतीपथावरील इराण ते इस्लामिक इराणचा राजकीय प्रवास सांगणारा लेख (फोटो - istock)
Middle East War : १९७० च्या दशकात जेव्हा इराण विकासाच्या मार्गावर होता तेव्हाही काही लोक नाराज होते. काही लोक अमेरिका आणि इस्रायलने केलेल्या कृतींबद्दल नाराज आहेत, जरी जवळजवळ ८० टक्के इराणी लोक सरकार उलथवण्यास पाठिंबा देतात. २८ फेब्रुवारी रोजी पश्चिम आशियात युद्ध सुरू झाले. अमेरिकेने ऑपरेशन एपी फ्युरी सुरू केले, ज्यामध्ये इस्रायल (लॉयन्स रोअर) सामील झाले. काही तासांतच इराणवर जोरदार बॉम्बहल्ला करण्यात आला आणि एका दिवसातच त्यांनी इराणचे संरक्षण मंत्री, सर्वोच्च जनरल आणि सर्वोच्च नेते खामेनी यांना ठार मारले.
इराणमधील श्वेत क्रांती
१९७९ पूर्वी, इराण “पश्चिम आशियाचे पॅरिस” होते. इराणच्या शाहने इराणचे आधुनिकीकरण करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी इराणचे पाश्चात्यीकरण करण्यासाठी १९६३ मध्ये श्वेत क्रांती सुरू केली. तेलातून निर्माण झालेल्या प्रचंड संपत्तीमुळे धरणे आणि महामार्ग बांधण्यास मदत झाली आणि तरुण पदवीधरांना त्यांना वाचायला आणि लिहायला शिकवण्यासाठी ग्रामीण भागात पाठवले. इराणने स्वतःच्या गाड्या, पेकान, स्टील आणि ग्राहकोपयोगी वस्तूंचे उत्पादन सुरू केले. १९७० च्या दशकापर्यंत, त्याची अर्थव्यवस्था दरवर्षी ९-१० टक्के दराने वाढत होती. वरपासून खालपर्यंत आधुनिकीकरणामुळे देश एक प्रादेशिक शक्तीगृह बनला. परंतु या सर्व विकासानंतरही, काही लोक काहीही झाले तरी नाखूष राहिले.
हे देखील वाचा : १०० वेळा फोन केला, पण…; दुबईत अडकलेल्या भारतीय पर्यटकाचे हाल; काय आहे सत्य स्थिती?
काहींना असे वाटले की आधुनिकीकरण इराणला त्याच्या पारंपारिक इस्लामिक संस्कृतीपासून दूर नेत आहे आणि ते सरकार बदलू इच्छित होते. व्यापारी वर्ग आणि विशेषतः मौलवींना असे वाटले की शाहच्या पाश्चात्यीकरण मोहिमेमुळे इराणी-इस्लामिक ओळख नष्ट होत आहे. लोकांना त्यांच्याच लोकांकडून मूर्ख बनवणे कठीण नाही. त्यांच्या ध्यासात, देशाने ज्या गोष्टीने त्यांना आधुनिक केले होते त्याच्या विरोधातच गेले.
१६ जानेवारी १९७९ रोजी शाह मोहम्मद रजा पहलवी वैद्यकीय रजेवर इजिप्तला निघून गेले. १४ वर्षे निर्वासित असलेले अयातुल्ला खमेनी देशाची सूत्रे हाती घेण्यासाठी परतणार होते. तथापि, काही बुद्धिमान लोकांना हे नको होते. १६ जानेवारी ते ३१ जानेवारी १९७९ हा पंधरवडा अत्यंत तणावपूर्ण होता. पंतप्रधान बख्तियार यांनी विमानतळ बंद करून खमेनींचे परतणे रोखण्याचा प्रयत्न केला. १ फेब्रुवारी १९७९ रोजी, मोठ्या प्रमाणात निदर्शनांमुळे सरकारला हवाई क्षेत्र पुन्हा उघडण्यास भाग पाडल्यानंतर, अयातुल्ला खमेनी तेहरान विमानतळावर उतरले. परदेशी लोक त्यांच्या जीवासाठी इराणमधून पळून गेले.
इराणी लोकांनी इराणला अंधारात ढकलले
धर्मनिरपेक्ष “बुद्धिजीवी”, विद्यार्थी आणि अयातुल्ला खमेनी यांचे धार्मिक अनुयायी शाहला उलथवून टाकण्याच्या एकाच ध्येयाने एकत्र आले. आणि इराणींनीच इराणला अंधाराच्या युगात बुडवले! नवीन राजवटीने देश पूर्णपणे बदलला आणि परिस्थिती बिकट झाली. ३०-३१ मार्च १९७९ रोजी इराणी लोकांना इस्लामिक प्रजासत्ताक हवे आहे का असे विचारण्यासाठी एक जनमत चाचणी घेण्यात आली. उत्तर फक्त “होय” किंवा “नाही” असे होते. १ एप्रिल १९७९ रोजी खामेनी यांनी जनमत चाचणीचा विजय घोषित केला (कथित ९८ टक्के पाठिंबा) आणि इराणच्या इस्लामिक प्रजासत्ताकाची स्थापना अधिकृतपणे जाहीर केली. त्यानंतर त्यांनी पुन्हा त्याची मागणी केली.
हे देखील वाचा : World War 3 : मानवाने रचला त्यांच्याच समाप्तीचा चक्रव्यूह; विनाशकारी युद्धातून सर्वच देशांवर मरणाची छाया
देशाला लष्करी ताकदीकडे ढकलण्यात आले, क्षेपणास्त्रे आणि क्रांतिकारी रक्षकांवर लक्ष केंद्रित केले गेले, जसे हिटलरच्या एसएस (संरक्षण दल) सारखे, जे सरकारशी एकनिष्ठ होते. इराण अण्वस्त्रे विकसित करू इच्छित होता, परंतु नेहमीच ते शांततापूर्ण हेतूंसाठी असल्याचे त्याने कायम ठेवले. इराणने युरेनियम ६० टक्के (४०० किलोग्रॅमपेक्षा जास्त) समृद्ध केले आहे, जो एक धोकादायक उंबरठा आहे.
नवीन राजवटीने देश पूर्णपणे बदलून टाकला. धर्मनिरपेक्ष “बुद्धिजीवी”, विद्यार्थी आणि अयातुल्ला खामेनी यांचे धार्मिक अनुयायी शाह यांना उलथवून टाकण्याच्या एकाच ध्येयाने एकत्र आले. आणि इराणी लोकांनीच इराणला अंधाराच्या युगात बुडवले! नवीन राजवटीने देश पूर्णपणे बदलला आणि परिस्थिती बिघडू लागली. ३०-३१ मार्च १९७९ रोजी एक जनमत चाचणी घेण्यात आली ज्यामध्ये इराणी लोकांना विचारण्यात आले की त्यांना इस्लामिक प्रजासत्ताक हवे आहे का.
लेख – चंद्रमोहन द्विवेदी
याचे मूळ आर्टिकल वाचण्यासाठी आपण https://navbharatlive.com/ यावर क्लिक करावे
