बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
'स्वस्तिक'वरून अमेरिकन तटरक्षक दलात वाद; जाणून घ्या का बनवले हिटलरने ते आपल्या ध्वजाचे प्रतीक? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Swastika controversy US Coast Guard Cape May : एका छोट्याशा चिन्हामुळे संपूर्ण अमेरिकन (America) लष्करी यंत्रणा हादरून जाईल, असे कोणालाही वाटले नव्हते. न्यू जर्सीमधील केप मे येथील ‘यूएस कोस्ट गार्ड’ प्रशिक्षण केंद्रात एका बाथरूमच्या भिंतीवर स्वस्तिकसारखे चिन्ह आढळले आणि एकच खळबळ उडाली. ही घटना केवळ एका चिन्हापुरती मर्यादित राहिली नाही, तर तिने इतिहास, धर्म आणि वंशद्वेषाच्या जुन्या जखमा पुन्हा ताज्या केल्या आहेत. अमेरिकेसाठी हे चिन्ह ‘हिटलरच्या’ (Hitler) क्रूरतेची आठवण करून देणारे आहे, तर भारतीयांसाठी ते ‘कल्याणाचे’ प्रतीक आहे.
तटरक्षक दलाच्या एका प्रशिक्षकाने बाथरूमच्या भिंतीवर नाझी चिन्हासारखा आकार पाहिला आणि तत्काळ वरिष्ठांना कळवले. प्रकरण इतके गंभीर बनले की, तटरक्षक दलाच्या तपास सेवेने (CGIS) ९०० प्रशिक्षणार्थी आणि कर्मचाऱ्यांची कसून चौकशी केली. अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले की, “आमच्या संस्थेत द्वेष आणि अतिरेकी विचारांना जागा नाही.” पाश्चात्य देशांमध्ये स्वस्तिक (ज्याला तिथे ‘हॅकेनक्रूझ’ म्हणतात) हे चिन्ह पाहणे म्हणजे ज्यू लोकांवरील अत्याचार आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या भयानक आठवणींना उजाळा देण्यासारखे आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PM Modi Israel Visit: ‘आम्ही फक्त तुमचे आहोत!’ इस्रायलने जगाला नाकारलं; पण भारताला दिलं ‘हे’ अपराजेय महाविनाशक शस्त्र
अनेक लोकांना प्रश्न पडतो की, जर्मनीच्या हिटलरने भारतीय चिन्ह का निवडले? १९ व्या शतकात युरोपात ‘आर्य वंश’ श्रेष्ठ असल्याचा एक खोटा सिद्धांत लोकप्रिय झाला होता. हिटलरला स्वतःला ‘शुद्ध आर्य’ म्हणवून घ्यायचे होते. संस्कृतमध्ये ‘आर्य’ शब्दाचा अर्थ ‘उदात्त आचरणाची व्यक्ती’ असा होतो, त्याचा वंशाशी संबंध नव्हता. मात्र, हिटलरने या शब्दाचा चुकीचा अर्थ लावला आणि प्राचीन आर्य संस्कृतीचे प्रतीक म्हणून स्वस्तिकला आपल्या नाझी ध्वजावर स्थान दिले. १९२० मध्ये तयार झालेला हा ध्वज क्रूरता, हिंसा आणि वंशवादाचे प्रतीक बनला.
Hitler’s HakenKreutz is NOT the Hindu/Buddhist/Jain/Indo-European Swastika. Hindus are NOT anti-Semites. Asking Hindus to stop using the Swastika because of Hitler is like asking India to stop playing cricket because Aussie cricketers are racist cheats. In one word – absurd. pic.twitter.com/aj702I2oZb — Abhijit Chavda (@AbhijitChavda) July 24, 2020
credit – social media and Twitter
हिटलरने हे चिन्ह वापरण्याच्या हजारो वर्षांपूर्वीपासून भारतात स्वस्तिक अत्यंत पवित्र मानले जाते. ‘स्वस्तिक’ हा शब्द ‘सु’ (चांगले) आणि ‘अस्ति’ (असणे) यांपासून बनला आहे, ज्याचा अर्थ ‘कल्याण’ असा होतो. हिंदू धर्मात ते सूर्य देव आणि गणपतीचे प्रतीक आहे. जैन धर्मात २४ तीर्थंकरांचे आणि बौद्ध धर्मात भगवान बुद्धांच्या पावलांचे हे प्रतीक आहे. भारतात घराच्या उंबरठ्यावर किंवा पूजेच्या वेळी स्वस्तिक काढणे म्हणजे ईश्वरी ऊर्जा आणि सुख-समृद्धीला आमंत्रण देणे होय.
पुरातत्व शास्त्रज्ञांच्या मते, स्वस्तिक हे जगातील सर्वात जुन्या चिन्हांपैकी एक आहे. सुमारे १५,००० वर्षांपूर्वीच्या अवशेषांमध्ये हे चिन्ह आढळले आहे. प्राचीन ग्रीस, रोम, चीन, जपान आणि अगदी अमेरिकेतील मूळ जमातींच्या (Native Americans) संस्कृतीतही हे चिन्ह विविध रूपात पाहायला मिळते. कोठे ते सूर्याचे चक्र मानले गेले, तर कोठे ते नशिबाचे प्रतीक. दुर्दैवाने, हिटलरच्या १२ वर्षांच्या राजवटीने या चिन्हाची हजारो वर्षांची सकारात्मक ओळख पाश्चात्य जगाच्या नजरेत पुसून टाकली.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : India-Canada Ties: ‘कॅनडातील हिंसक गुन्ह्यांमध्ये भारताचा…’ PM मार्क कार्नी यांनी दिल्ली भेटीपूर्वी दहशतवादावर केले ‘असे’ भाष्य
आजही पाश्चात्य देशात राहणाऱ्या हिंदूंना आपली संस्कृती जपताना अनेक अडचणी येतात. दारात काढलेले स्वस्तिक पाहून पाश्चात्य लोक त्याला नाझी चिन्ह समजून घाबरतात. हाच विरोधाभास अमेरिकन कोस्ट गार्डच्या घटनेत दिसून आला. शिक्षण आणि जागरूकता हाच यावरचा एकमेव उपाय आहे. स्वस्तिक हे द्वेषाचे नाही तर मानवतेच्या कल्याणाचे प्रतीक आहे, हे जगाला सांगण्याची वेळ आली आहे.
Ans: भारतीय स्वस्तिक सहसा सरळ असते, त्यात चार ठिपके असतात आणि ते लाल किंवा पिवळ्या रंगात काढले जाते. नाझी चिन्ह (हॅकेनक्रूझ) ४५ अंशात झुकलेले (तिरेके) असते आणि ते काळ्या रंगात, पांढऱ्या वर्तुळात असते.
Ans: 'स्वस्तिक' हा संस्कृत शब्द असून त्याचा अर्थ 'कल्याण' किंवा 'शुभ होणे' असा होतो. हे सौभाग्य आणि सकारात्मक ऊर्जेचे प्रतीक आहे.
Ans: हिटलरला प्राचीन 'आर्य' हे जगातील सर्वात श्रेष्ठ वंश वाटत होते. त्याला वाटले की स्वस्तिक हे या श्रेष्ठ वंशाचे प्राचीन प्रतीक आहे, म्हणून त्याने आपल्या नाझी चळवळीसाठी ते निवडले.
