शनिवार, 25 जुलै 2026
World IVF Day: निसर्गाच्या नियमांना विज्ञानाचे आव्हान; वाचा जगातील पहिली टेस्ट ट्यूब बेबी कशी जन्माला आली? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
मातृत्व आणि पितृत्व ही प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यातील अत्यंत संवेदनशील आणि आनंददायी भावना असते. परंतु, बदलती जीवनशैली, वाढते ताणतणाव, पर्यावरणीय घटक आणि वैद्यकीय कारणांमुळे आज जगभरातील कोट्यवधी जोडप्यांना वंध्यत्वाचा (Infertility) सामना करावा लागत आहे. एकेकाळी अपत्यहीनतेचा शिक्का बसल्यानंतर जोडपी निराशेत दिवस काढत असत. मात्र, विज्ञानाने वैद्यकीय क्षेत्रात असा एक चमत्कार घडवून आणला, ज्याने वंध्यत्वाच्या अंधारावर मात करत लाखो कुटुंबांमध्ये लहान मुलांच्या किलबिलाटाचे स्वप्न पूर्ण केले. हे तंत्रज्ञान म्हणजे ‘इन विट्रो फर्टिलायझेशन’ (IVF) किंवा सामान्य भाषेत ‘टेस्ट ट्यूब फर्टिलायझेशन’ (Test Tube Fertilization). दरवर्षी २५ जुलै हा दिवस जगभरात ‘जागतिक आयव्हीएफ दिन’ (World IVF Day) आणि ‘जागतिक एम्ब्रियोलॉजिस्ट दिन’ (World Embryologist Day) म्हणून अत्यंत आदराने साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एका वैद्यकीय शोधाचा उत्सव नाही, तर वैद्यकीय संशोधकांचे धैर्य, शास्त्रज्ञांचे कष्ट आणि अपत्यप्राप्तीची वाट पाहणाऱ्या जोडप्यांच्या विश्वासाचा विजय आहे.
या दिवसाचा इतिहास अत्यंत रंजक आणि प्रेरणादायी आहे. २५ जुलै १९७८ रोजी इंग्लंडमधील ओल्डहॅम जनरल हॉस्पिटलमध्ये एका अशा बाळाचा जन्म झाला, ज्याची बातमी काही तासांतच जगभरातील वर्तमानपत्रांच्या मुख्य पानांवर झळकली. हे बाळ होते ‘लुईस जॉय ब्राऊन’ (Louise Joy Brown) जगातील पहिली टेस्ट ट्यूब बेबी! लुईसच्या आई लेस्ली ब्राऊन आणि वडील पीटर ब्राऊन गेल्या नऊ वर्षांपासून अपत्यप्राप्तीसाठी धडपडत होते. लेस्ली यांच्या फॅलोपियन ट्यूब्समध्ये अडथळा असल्याने नैसर्गिक गर्भाधारणा अशक्य होती. अशा वेळी फिजिओलॉजिस्ट डॉ. रॉबर्ट एडवर्ड्स (Dr. Robert Edwards) आणि स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. पॅट्रिक स्टेपटो (Dr. Patrick Steptoe) यांच्यासोबत नर्स जीन पर्डी (Jean Purdy) या तीन संशोधकांनी सलग दोन दशकांच्या अथक प्रयत्नांनंतर प्रयोगशाळेत स्त्रीबीज आणि शुक्राणूंचे फलनीकरण करण्यात यश मिळवले. लुईसच्या जन्माने हे सिद्ध केले की, शरीराबाहेरही गर्भाची निर्मिती करून तो गर्भाशयात यशस्वीरीत्या प्रत्यारोपित केला जाऊ शकतो. पुढे जाऊन २०१० मध्ये डॉ. रॉबर्ट एडवर्ड्स यांना या ऐतिहासिक शोधासाठी वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकाने सन्मानित करण्यात आले.
जागतिक आयव्हीएफ दिनाचा उल्लेख करताना भारताच्या अद्वितीय योगदानाचा विसर पडणे अशक्य आहे. इंग्लंडमध्ये लुईस ब्राऊनचा जन्म झाल्यानंतर अवघ्या ६७ दिवसांनी, म्हणजेच ३ ऑक्टोबर १९७८ रोजी कोलकात्यामध्ये भारताची पहिली आणि जगातील दुसरी टेस्ट ट्यूब बेबी जन्माला आली. ‘दुर्गा’ (कनूप्रिया अगरवाल) असे या मुलीचे नाव ठेवण्यात आले. भारतातील या क्रांतीचे जनक डॉ. सुभाष मुखोपाध्याय (Dr. Subhash Mukhopadhyay) हे होते. अत्यंत मर्यादित संसाधने, साध्या प्रयोगशाळा आणि तत्कालीन प्रशासकीय विरोधाला सामोरे जात त्यांनी ही अशक्य गोष्ट शक्य करून दाखवली होती. दुर्दैवाने, सुरुवातीच्या काळात त्यांच्या कामाला योग्य मान्यता मिळाली नाही, परंतु आज भारताला आयव्हीएफ उपचारांचे जागतिक केंद्र (Global IVF Hub) बनवण्यात डॉ. सुभाष मुखोपाध्याय यांच्या संशोधनाचा पाया अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : India-Bangladesh: सीमेवर लष्करी हालचाली वाढल्या; BSF आणि BGB आमनेसामने; ‘पुश-इन’वरून बांगलादेशचे गंभीर आरोप
सामान्य माणसाच्या मनात ‘टेस्ट ट्यूब बेबी’ या शब्दाबद्दल आजही अनेक गैरसमज असतात. काहींना वाटते की बाळ थेट काचेच्या टेस्ट ट्यूबमध्येच वाढवले जाते, परंतु ही संकल्पना पूर्णपणे चुकीची आहे. ‘इन विट्रो’ (In Vitro) या लॅटिन शब्दाचा अर्थ ‘शरीराबाहेर’ असा होतो. नैसर्गिक प्रक्रियेमध्ये स्त्रीबीज आणि पुरुष शुक्राणूंचा संयोग स्त्रीच्या फॅलोपियन ट्यूबमध्ये होतो. परंतु जेव्हा काही वैद्यकीय कारणांमुळे ही प्रक्रिया शरीरात होऊ शकत नाही, तेव्हा आधुनिक लॅबोरेटरीमध्ये अतिशय नियंत्रित वातावरणात स्त्रीचे परिपक्व स्त्रीबीज (Egg) आणि पुरुषाचे सक्षम शुक्राणू (Sperm) एकत्र आणून त्यांचे फलनीकरण (Fertilization) केले जाते. या फलनीकरणानंतर तयार झालेला लहान गर्भ (Embryo) ३ ते ५ दिवस प्रयोगशाळेतील इनक्यूबेटरमध्ये वाढवला जातो. त्यानंतर हा उत्तम दर्जाचा गर्भ मातेच्या गर्भाशयात (Womb) सोपवला जातो. जर गर्भाने गर्भाशयाच्या भिंतीशी यशस्वीरीत्या रोपण (Implantation) केले, तर नैसर्गिक गरोदरपणासारखीच गरोदरपण प्रक्रिया सुरू होते.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अहवालानुसार, जगभरातील दर ६ पैकी १ व्यक्ती आयुष्यात कधी ना कधी वंध्यत्वाचा अनुभव घेते. भारतातही १० ते १४ टक्के दांपत्यांना अपत्यप्राप्तीमध्ये अडचणी येतात. वंध्यत्वाची कारणे महिला आणि पुरुष दोघांमध्येही समान प्रमाणात असू शकतात:
अशा सर्व परिस्थितींमध्ये आयव्हीएफ तंत्रज्ञान वरदान ठरते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Ukraine Russia War: 100 अब्ज रुबलची राख! युक्रेनियन ड्रोन्सचा थरार; रशियाचे लॉजिस्टिक्स नेटवर्क उध्वस्त, 50 उड्डाणे विमान रद्द
१९७८ मधील पहिल्या टेस्ट ट्यूब बेबीपासून आजपर्यंतच्या साडेचार दशकांत वैद्यकशास्त्राने अफाट प्रगती केली आहे. आज आयव्हीएफ उपचारांचा यशोदर (Success Rate) पूर्वीपेक्षा कितीतरी पटीने वाढला आहे.
आपल्या समाजात आजही वंध्यत्वाबद्दल उघडपणे बोलणे टाळले जाते आणि बऱ्याचदा याचा दोष केवळ महिलांवर ढकलला जातो. ‘जागतिक आयव्हीएफ दिन’ साजरी करण्यामागील एक मुख्य उद्देश समाजातील हा गैरसमज दूर करणे हा आहे. वंध्यत्व ही एक सामान्य वैद्यकीय स्थिती आहे, ज्यावर आधुनिक वैद्यकशास्त्रात पूर्ण उपचार शक्य आहेत. आयव्हीएफ प्रवासात जोडप्यांना शारीरिक उपचारांसोबतच मानसिक आधाराची (Mental Health Support) तितकीच गरज असते. आज जगभरात १ कोटींपेक्षा जास्त बालकांचा जन्म आयव्हीएफ तंत्रज्ञानाद्वारे झाला आहे. २५ जुलैचा हा दिवस आपल्याला सांगतो की, विज्ञानावर विश्वास ठेवा, तज्ज्ञांचा सल्ला वेळेवर घ्या आणि अपत्यप्राप्तीच्या स्वप्नाकडे आत्मविश्वासाने पाऊल टाका!
