Dark Shipping : होर्मुझच्या नाकेबंदीतून कसे निसटत आहेत टँकर ? जाणून घ्या त्यामागील तंत्रज्ञान आणि रहस्य ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Dark Shipping Strait of Hormuz 2026 : सध्याच्या काळात जागतिक राजकारणात आणि विशेषतः आखाती देशांमध्ये सुरू असलेल्या तणावामुळे आंतरराष्ट्रीय सागरी व्यापार अत्यंत संवेदनशील बनला आहे. होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) ही जगातील कच्च्या तेलाच्या वाहतुकीसाठी सर्वात महत्त्वाची मानली जाते, परंतु तेथे सुरू असलेल्या युद्धांमुळे आणि अमेरिकेच्या कडक निर्बंधांमुळे अनेक जहाजे अडचणीत आली आहेत. या सागरी मार्गावरून होणारी तेल वाहतूक ठप्प झाल्यासारखी असली, तरी काही टँकर आणि मालवाहू जहाजे अजूनही गुप्तपणे या नाकेबंदीला चकमा देऊन मार्ग काढत आहेत. यासाठी ते पारंपारिक मार्गांऐवजी अत्यंत चाणाक्ष आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहेत, ज्याला ‘डार्क शिपिंग’ (Dark Shipping) म्हटले जाते.
आंतरराष्ट्रीय सागरी नियमांनुसार (International Maritime Laws), समुद्रात प्रवास करणाऱ्या प्रत्येक मोठ्या जहाजावर ‘ऑटोमॅटिक आयडेंटिफिकेशन सिस्टीम’ (AIS – Automatic Identification System) असणे बंधनकारक असते. ही एक प्रकारची ट्रॅकिंग प्रणाली आहे जी जहाजाचे स्थान, वेग, दिशा आणि ओळख रिअल-टाइममध्ये जगासमोर प्रसारित करते. परंतु, जेव्हा एखादे जहाज संवेदनशील किंवा प्रतिबंधित क्षेत्रात प्रवेश करते, तेव्हा ते आपली ही प्रणाली पूर्णपणे बंद करून टाकतात. सागरी भाषेत या प्रथेला ‘गोइंग डार्क’ (Going Dark) असे म्हणतात.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Mayon Volcano: फिलीपिन्सचा सर्वात सक्रिय ज्वालामुखी पुन्हा जागृत; आकाशात राखेचे साम्राज्य अन् हजारो लोकांचे स्थलांतर, VIDEO VIRAL
जेव्हा एखादे जहाज आपली ओळख प्रणाली बंद करते, तेव्हा ते जागतिक सॅटेलाइट आणि ट्रॅकिंग प्लॅटफॉर्मवरून अक्षरशः गायब होते. यामुळे नौदल (Navy) किंवा इतर सागरी सुरक्षा यंत्रणांना या जहाजांवर लक्ष ठेवणे अत्यंत कठीण होऊन बसते. हा प्रकार निर्बंधांमधून पळवाट काढण्यासाठी सर्वात जास्त वापरला जातो.
काही जहाजे केवळ आपली ट्रॅकिंग प्रणाली बंद करून थांबत नाहीत, तर त्याहून एक पाऊल पुढे जाऊन ‘एआयएस स्पूफिंग’चा (AIS Spoofing) वापर करतात. या तंत्रज्ञानाद्वारे जहाजाचे स्थान आणि ओळख यामध्ये जाणीवपूर्वक फेरफार केला जातो. उदाहरणार्थ, जर एखादे जहाज प्रत्यक्षामध्ये इराणच्या प्रतिबंधित पाण्यात प्रवास करत असेल, तर ते आपल्या सिग्नलमध्ये बदल करून संगणकीय नकाशावर ते इराक किंवा इतर कोणत्याही सुरक्षित बंदराच्या आसपास असल्याचे दर्शवते. या डिजिटल फसवणुकीमुळे सुरक्षा रडार आणि सॅटेलाइट मॉनिटरिंग करणाऱ्या यंत्रणांचा गोंधळ उडतो. जहाजाच्या मालकाला किंवा कर्मचाऱ्यांना हे समजणे कठीण होते की, नेमके जहाज कुठे आहे. हे तंत्रज्ञान सध्याच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारात एक मोठे आव्हान बनले आहे.
डार्क शिपिंगच्या जगात ‘घोस्ट फ्लीट्स’ ही एक अत्यंत गुंतागुंतीची आणि मोठी पद्धत आहे. या अंतर्गत, अनेक वर्षांपासून वापरात नसलेल्या किंवा भंगारात गेलेल्या जहाजांची ओळख (Identity) वापरून नवीन जहाजे समुद्रात फिरवली जातात. त्यांना अनेकदा ‘झोम्बी शिप्स’ (Zombie Ships) असेही म्हणतात. ही जहाजे एकाच नावाखाली आणि कमी ओळख असलेल्या देशांच्या ध्वजाखाली प्रवास करतात, ज्यामुळे मूळ मालकाचा शोध घेणे जवळजवळ अशक्य होते.
या घोस्ट फ्लीट्सचा वापर करून समुद्रातच एका जहाजावरून दुसऱ्या जहाजावर तेल (Ship-to-Ship Transfers) चढवले जाते. यामुळे कोणत्याही देशाला किंवा संस्थेला हे समजत नाही की, तेल कुठून आले आणि कुठे जात आहे.
⚡ Two separate attacks near one of the world’s most critical chokepoints just hours apart… 🇮🇷🇺🇸 Near the Strait of Hormuz, merchant ships are now being targeted — raising fresh concerns about global shipping security. • A tanker was hit by unknown projectiles 78 nautical… pic.twitter.com/vnKJz5aCcg — Observer 360 (@observer_360_x) May 4, 2026
credit – social media and Twitter
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Kailash Mansarovar: लिपुलेख वाद पेटला! नेपाळने कैलास मानसरोवर यात्रा रोखली; बालेन सरकारने भारत आणि चीनला पाठवले ‘असे’ पत्र
वरील सर्व तंत्रज्ञानासोबतच जहाजे ‘सिग्नल जॅमिंग’ (Signal Jamming) सारख्या तंत्राचाही वापर करतात. जेव्हा जहाजावरील जीपीएस (GPS) प्रणालीमध्ये व्यत्यय आणला जातो, तेव्हा समुद्रात एक प्रकारचे ‘इलेक्ट्रॉनिक फॉग’ तयार होते. या स्थितीमध्ये रडारवर असे दिसते की, जणूकाही जहाज एकाच ठिकाणी गोल-गोल फिरत आहे किंवा अचानक गायब झाले आहे.
सध्याच्या युद्धजन्य आणि तणावपूर्ण परिस्थितीत, जागतिक पुरवठा साखळी अबाधित ठेवण्यासाठी या गुप्त पद्धतींचा वापर केला जात आहे. मात्र, यामुळे सागरी सुरक्षेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे आणि अनेक निर्बंध असूनही बेकायदेशीर तेल वाहतूक सुरूच आहे.
