रविवार, 25 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
IIT JEE AIR 1 Rajesh Gopakumar: दरवर्षी लाखो विद्यार्थी भारतीय तंत्रज्ञान संस्था आणि संयुक्त प्रवेश परीक्षांमध्ये सहभागी होतात आणि या परीक्षेत अव्वल रँक मिळवण्याचे स्वप्न पाहतात. आजच्या काळात ज्या विद्यार्थ्याची ऑल इंडिया रँक १ येते, तो सामान्यतः कॉम्प्युटर सायन्ससारखी सर्वात लोकप्रिय इंजिनिअरिंगची शाखा निवडतो. परंतु, तुम्हाला माहीत आहे का की, १९८७ मध्ये एका विद्यार्थ्याने आयआयटी-जेईईमध्ये अव्वल स्थान मिळवून असा निर्णय घेतला, ज्याने सर्वांनाच आश्चर्याचा धक्का दिला.
या विद्यार्थ्याचे नाव राजेश गोपाकुमार आहे. त्यांनी १९८७ मध्ये AIR-1 मिळवूनही इंजिनिअरिंगऐवजी ‘फिजिक्स’ (भौतिकशास्त्र) विषयाची निवड केली. त्या काळात अनेकांना त्यांचा हा निर्णय समजला नाही, पण राजेश यांच्या मनात त्यांचे ध्येय पूर्णपणे स्पष्ट होते. मोठे पॅकेज किंवा नोकरी मिळवणे हे त्यांचे स्वप्न नव्हते, तर विज्ञानाच्या अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधणे हे होते, ज्याची उत्तरे संपूर्ण जग शोधत होते. आज जगातील अव्वल सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञांमध्ये त्यांचे नाव घेतले जाते. राजेश गोपाकुमार यांची यशोगाथा सांगते की, जर ध्येय स्पष्ट असेल आणि आवड असेल, तर असाधारण यश मिळवता येते.
१९६७ मध्ये कोलकाता येथे जन्मलेले राजेश गोपाकुमार लहानपणापासूनच अभ्यासात खूप हुशार होते. त्यांना केवळ पुस्तके वाचायला आवडत नव्हते, तर विज्ञानाचे नियम कसे काम करतात आणि निसर्गामागील रहस्ये कशी समजून घेता येतील, हे जाणून घेण्याची तीव्र इच्छा होती. हीच उत्सुकता त्यांना IIT-JEE कडे घेऊन गेली. १९८७ मध्ये त्यांनी या परीक्षेत ऑल इंडिया रँक-१ (AIR-1) मिळवून इतिहास रचला.
त्या काळात त्यांनी गर्दीचा भाग न बनता वेगळा पर्याय निवडण्याचे ठरवले आणि IIT कानपूर येथून ‘५-वर्षीय इंटिग्रेटेड M.Sc. इन फिजिक्स’ (M.Sc. in Physics) हा कोर्स निवडला. आयुष्यात काही मोठे करायचे असेल, तर ज्या विषयात आवड आहे तोच शिकला पाहिजे, असे त्यांचे मत होते. हाच निर्णय पुढे जाऊन त्यांच्या संपूर्ण करिअरची सर्वात मोठी ताकद बनला.
IIT कानपूरमधून शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर राजेश यांनी अमेरिकेच्या प्रतिष्ठित ‘प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटी’मध्ये प्रवेश घेतला आणि तेथे प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ डेव्हिड ग्रॉस यांच्या मार्गदर्शनाखाली पी.एचडी. पूर्ण केली.
पी.एचडी.नंतर त्यांनी ‘हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी’मध्ये संशोधन केले. या दरम्यान त्यांनी ‘स्ट्रिंग थिअरी’ आणि ‘क्वांटम फिजिक्स’ सारख्या कठीण विषयांवर महत्त्वाचे काम केले आणि आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक जगतात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली.
राजेश गोपाकुमार यांचे सर्वात गाजलेले संशोधन ‘गोपाकुमार-वाफा ड्युअलिटी’ (Gopakumar-Vafa Duality) हे आहे, ज्याने आधुनिक सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राला एक नवी दिशा दिली आणि आजही जगातील अनेक विद्यापीठांमध्ये याचा अभ्यास केला जातो. याशिवाय ‘गोपाकुमार-ग्रॉस रिलेशन’ (Gopakumar-Gross Relation) हेदेखील त्यांचे वैज्ञानिक क्षेत्रातील महत्त्वाचे योगदान आहे. त्यांच्या संशोधनामुळे शास्त्रज्ञांना स्ट्रिंग थिअरी आणि क्वांटम फील्ड थिअरी अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास मदत झाली.
परदेशात उत्तम संधी उपलब्ध असतानाही राजेश गोपाकुमार यांनी भारतात परतण्याचा निर्णय घेतला. २००१ मध्ये ते ‘हरिश-चंद्र रिसर्च इन्स्टिट्यूट’शी जोडले गेले आणि अनेक वर्षे तेथे संशोधन व अध्यापन केले.
नंतर त्यांनी बंगळुरू येथील ‘इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिऑरेटिकल सायन्सेस’ (ICTS) ची सूत्रे हाती घेतली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली ही संस्था देशातील प्रमुख संशोधन केंद्रांपैकी एक बनली आहे, जिथे तरुण शास्त्रज्ञांना जागतिक दर्जाच्या संशोधनाचे वातावरण मिळते.
विज्ञान क्षेत्रातील उत्कृष्ट योगदानाबद्दल राजेश गोपाकुमार यांना अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांना ‘शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार’ आणि ‘इन्फोसिस प्राइज इन फिजिकल सायन्सेस’ सारखे मोठे सन्मान मिळाले आहेत. ते ‘इंडियन ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस’ आणि ‘इंडियन नॅशनल सायन्स ॲकॅडमी’चे फेलो देखील आहेत.
