(फोटो सौजन्य- इन्स्टाग्राम)
आज चित्रपटसृष्टीत जया अख्तर, फराह खान, मेघना गुलजार आणि झोया अख्तर यांसारख्या महिला चित्रपट निर्मात्यांची नावे आदराने घेतली जातात. या त्या महिला चित्रपट निर्मात्या आहेत, ज्यांनी आपल्या उत्कृष्ट चित्रपटांनी प्रेक्षकांमध्ये स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. सुमारे एक शतकापूर्वी, एका धाडसी महिलेने भारतीय चित्रपटसृष्टीत महिला दिग्दर्शनाचा मार्ग मोकळा केला. त्यांचे नाव होते फातिमा बेगम, ज्या भारताच्या पहिल्या महिला चित्रपट दिग्दर्शिका म्हणून ओळखल्या जातात. ज्या काळात चित्रपटसृष्टीवर पुरुषांचे वर्चस्व होते, त्या काळात फातिमा बेगम यांनी आपल्या धैर्याने आणि दृढनिश्चयाने एक नवीन आदर्श निर्माण केला.
१८९२ मध्ये जन्मलेल्या फातिमा बेगम यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात उर्दू रंगभूमीतून केली. त्या काळात रंगभूमी आणि चित्रपटांमध्ये महिलांचा सहभाग अत्यंत मर्यादित होता, परंतु त्यांनी सामाजिक रूढींना झुगारून अभिनयाच्या जगात प्रवेश केला. पुढे, त्यांनी मूकपटांमध्ये काम करण्यास सुरुवात केली आणि आपल्या प्रभावी अभिनयाने चित्रपटसृष्टीत स्वतःला लवकरच स्थापित केले.
१९२६ मध्ये, फातिमा बेगम यांनी ‘बुलबुल-ए-परिस्तान’ या चित्रपटाचे दिग्दर्शन करून भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात एक नवीन अध्याय जोडला. या चित्रपटाद्वारे त्या भारताच्या पहिल्या महिला चित्रपट दिग्दर्शिका ठरल्या. हा काल्पनिक चित्रपट त्या काळात एक अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प मानला जात होता. विशेष म्हणजे, या चित्रपटात स्पेशल इफेक्ट्सचाही वापर करण्यात आला होता, जे त्या काळातील भारतीय चित्रपटांमध्ये एक दुर्मिळ वैशिष्ट्य होते. या नावीन्यपूर्णतेने त्यांना केवळ एक कलाकारच नव्हे, तर एक दूरदर्शी चित्रपट निर्मात्या म्हणूनही सिद्ध केले.
दिग्दर्शनासोबतच फातिमा बेगम यांनी निर्मिती क्षेत्रातही आपले नशीब आजमावले. १९२६ मध्ये, त्यांनी स्वतःची निर्मिती कंपनी, फात्मा फिल्म्सची स्थापना केली, जी पुढे व्हिक्टोरिया-फातिमा फिल्म्स म्हणून ओळखली जाऊ लागली. यामुळे त्या स्वतःची चित्रपट निर्मिती कंपनी सुरू करणाऱ्या भारतातील पहिल्या महिलांपैकी एक ठरल्या. आपल्या बॅनरखाली त्यांनी लेखन, निर्मिती, दिग्दर्शन आणि अभिनय यांसारख्या विविध जबाबदाऱ्या स्वीकारल्या.
त्यानंतर त्यांनी ‘हीर रांझा’ (१९२८), ‘चंद्रवली’, ‘शकुंतला’ आणि ‘गॉडेस ऑफ लक’ यांसारख्या चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले. त्यांच्या कामातून हे सिद्ध झाले की, स्त्रिया केवळ पडद्यावर अभिनयच करू शकत नाहीत, तर कॅमेऱ्यामागेही यशस्वीपणे नेतृत्व करू शकतात. त्यांच्या कामगिरीने महिला चित्रपट निर्मात्यांच्या पुढील पिढ्यांसाठी नवीन मार्ग खुले केले.
फातिमा बेगम यांचा प्रभाव केवळ त्यांच्या स्वतःच्या कारकिर्दीपुरता मर्यादित नव्हता. त्यांच्या मुली, झुबैदा, सुलताना आणि शहजादी, यादेखील मूकपटांच्या काळातील लोकप्रिय अभिनेत्री बनल्या. विशेषतः झुबैदा यांनी १९३१ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘आलम आरा’ या चित्रपटातील भूमिकेसाठी भारतीय चित्रपट इतिहासात एक विशेष स्थान निर्माण केले.
