शनिवार, 14 नोव्हेंबर 2026
सतत थकवा आणि श्वास घ्याल त्रास होतोय? क्रॉनिक फटीग सिंड्रोमच्या 'या' लक्षणांकडे अजिबात करू नका दुर्लक्ष, वेळीच करा उपचार
क्रॉनिक फटीग सिंड्रोम (Chronic Fatigue Syndrome – CFS) ची सामान्य लक्षणे म्हणजे सतत थकवा जाणवणे, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण येणे, झोपेचा व्यत्यय आणि अंगदुखी. मात्र, यासोबत आढळणारे एक महत्त्वाचे लक्षण अनेकदा दुर्लक्षित राहते, ते म्हणजे असामान्य श्वासोच्छ्वास. क्रॉनिक फटीग सिंड्रोमने त्रस्त असलेल्या अनेकांना श्वास लागणे, सामान्यपणे श्वास घेण्यास अडचण येणे किंवा विशेषतः विश्रांतीच्या वेळी, तणावाखाली किंवा अगदी कमी शारीरिक हालचालीदरम्यानही श्वासोच्छ्वासाची जाणीव अधिक तीव्रपणे होणे, अशा समस्या जाणवू शकतात. याबद्दल डॉ. गौरव गुप्ता, कन्सल्टंट – इंटरनल मेडिसिन, सैफी हॉस्पिटल, मुंबई यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
बहुतेक प्रकरणांमध्ये क्रॉनिक फटीग सिंड्रोमचा थेट संबंध फुफ्फुसांच्या आजाराशी नसतो. मात्र, या आजारामुळे निर्माण होणारा मानसिक तणाव आणि चिंता यांचा श्वासोच्छ्वासाच्या पद्धतीवर मोठा परिणाम होऊ शकतो. सततचा शारीरिक आणि मानसिक थकवा शरीराला कायम तणावाच्या अवस्थेत ठेवतो, ज्यामुळे श्वासोच्छ्वास अनियमित होणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होत असल्याची भावना निर्माण होऊ शकते.
या प्रक्रियेत चिंतेची (Anxiety) भूमिकाही महत्त्वाची असते. मेंदू सतत तणावाच्या अवस्थेत असल्यास व्यक्ती अधिक वेगाने श्वास घेऊ लागते किंवा समाधानकारक खोल श्वास घेता येत नाही, अशी भावना निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे छातीत अस्वस्थता, वेगाने श्वास घेणे किंवा वारंवार दीर्घ श्वास घेण्याची गरज भासणे अशी लक्षणे दिसू शकतात, जरी फुफ्फुसांमध्ये कोणताही गंभीर आजार नसला तरी.
याशिवाय, क्रॉनिक फटीग सिंड्रोम असलेल्या व्यक्तींना अगदी हलकासा शारीरिक व्यायामही जड वाटू शकतो. कमी अंतर चालणे, जिने चढणे किंवा दैनंदिन कामे करणे यांसारख्या साध्या कृतींनंतरही तीव्र थकवा किंवा श्वास लागण्याचा अनुभव येऊ शकतो. यामुळे श्वासोच्छ्वासातील अनियमितता वाढते आणि चिंता अधिक तीव्र होते. परिणामी थकवा आणि तणाव यांचे दुष्टचक्र निर्माण होऊ शकते.
क्रॉनिक फटीग सिंड्रोममधील असामान्य श्वासोच्छ्वासाचे लक्षण अनेकदा तणाव, घाबरल्याची भावना, शारीरिक तंदुरुस्तीचा अभाव किंवा तात्पुरता थकवा यामुळे होत असल्याचे समजून दुर्लक्षित केले जाते. तसेच, या आजाराचे निदान करण्यासाठी कोणतीही एक निश्चित चाचणी उपलब्ध नसल्यामुळे, लक्षणे दैनंदिन जीवनावर परिणाम करू लागेपर्यंत अनेकदा त्याकडे गांभीर्याने पाहिले जात नाही.
क्रॉनिक फटीग सिंड्रोमची इतर सामान्य लक्षणे म्हणजे विचार करण्याची क्षमता कमी होणे (Brain Fog), डोकेदुखी, चक्कर येणे, स्नायूंमध्ये वेदना, चिडचिड, झोपेचा व्यत्यय आणि पुरेशी विश्रांती घेतल्यानंतरही न कमी होणारा सततचा थकवा. योग्य वेळी उपचार न केल्यास भावनिक थकवा आणि सामाजिक एकाकीपणाही निर्माण होऊ शकतो.
दीर्घकाळ सतत थकवा आणि श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. अशा वेळी वेळेवर वैद्यकीय तपासणी करून योग्य उपचार घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पुरेशी विश्रांती, तणावाचे व्यवस्थापन, भावनिक आधार, श्वासोच्छ्वास नियंत्रित करण्यासाठीची रिलॅक्सेशन तंत्रे, चांगल्या झोपेच्या सवयी आणि जीवनशैलीतील योग्य बदल यामुळे एकूण आरोग्य सुधारण्यास मदत होते आणि दीर्घकालीन शारीरिक व मानसिक थकवा टाळता येऊ शकतो.
Ans: क्रॉनिक फटीग सिंड्रोम (Chronic Fatigue Syndrome/ME-CFS) हा दीर्घकाळ टिकणारा आजार आहे. यात सतत तीव्र थकवा जाणवतो आणि पुरेशी विश्रांती घेतल्यानंतरही तो पूर्णपणे कमी होत नाही.
Ans: सतत थकवा, अगदी कमी शारीरिक किंवा मानसिक श्रमानंतरही अधिक अशक्त वाटणे, श्वास घेण्यास त्रास, झोपूनही ताजेतवाने न वाटणे, स्नायू व सांधेदुखी, डोकेदुखी, चक्कर येणे, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण आणि स्मरणशक्ती कमी होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
Ans: काही रुग्णांमध्ये श्वास लागणे किंवा श्वासोच्छ्वासात अस्वस्थता जाणवू शकते. मात्र हे हृदय, फुफ्फुसे किंवा इतर गंभीर आजारांचेही लक्षण असू शकते. त्यामुळे अशा तक्रारी असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
