शनिवार, 7 नोव्हेंबर 2026
संग्रहित फोटो
हृदयविकार हा आता केवळ वृद्ध व्यक्तींमध्ये आढळणारा आजार राहिलेला नाही. हृदयरोग तज्ज्ञांकडे आता ३० ते ४० वयोगटातील अनेक प्रौढ व्यक्तींमध्ये उच्च रक्तदाब (हायपरटेन्शन), मधुमेह आणि इतर हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित (कार्डिओव्हॅस्क्युलर) आजारांचे निदान होत असल्याचे अधिक प्रमाणात दिसून येत आहे. बैठी जीवनशैली, दीर्घकालीन मानसिक ताण, असंतुलित आहार, लठ्ठपणा, अपुरी झोप आणि आनुवंशिक प्रवृत्ती ही या बदलामागील प्रमुख कारणे आहेत. जगभरात ३० ते ७९ वर्षे वयोगटातील सुमारे १.२८ अब्ज प्रौढ व्यक्ती उच्च रक्तदाबाने ग्रस्त आहेत आणि त्यापैकी जवळपास निम्म्या व्यक्तींना त्यांना उच्च रक्तदाब असल्याची कल्पनाच नसते. त्यामुळे हृदयाच्या आरोग्यासाठी उच्च रक्तदाब हा सर्वात मोठ्या, परंतु सर्वात कमी ओळखल्या जाणाऱ्या धोक्यांपैकी एक ठरला आहे.
अनेकदा दुर्लक्षित राहणारा मूक धोका
उच्च रक्तदाबाला अनेकदा “सायलेंट किलर” (लक्षात न येणारा धोका) असे संबोधले जाते, कारण शरीराचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होईपर्यंत तो सहसा कोणतीही स्पष्ट लक्षणे निर्माण करत नाही. दीर्घकाळ रक्तदाब वाढलेला राहिल्यास तो हळूहळू रक्तवाहिन्यांचे नुकसान करतो. त्यामुळे हृदयावर अतिरिक्त ताण येतो आणि हृदयविकाराचा झटका, पक्षाघात (स्ट्रोक), हृदय निकामी होणे, मूत्रपिंडाचे आजार तसेच मेंदूच्या कार्यक्षमतेत घट (कॉग्निटिव्ह डिक्लाईन) होण्याचा धोका वाढतो.
याबाबत आदित्य बिर्ला मेमोरियल हॉस्पिटल, पुणे येथील असोसिएट डायरेक्टर – इंटरव्हेन्शनल कार्डिओलॉजिस्ट व इलेक्ट्रोफिजिओलॉजिस्ट डॉ. राजेश बदानी म्हणाले, “उच्च रक्तदाबासंदर्भातील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे अनेक रुग्णांचा रक्तदाब धोकादायक पातळीवर असतानाही त्यांना स्वतःला पूर्णपणे निरोगी असल्यासारखे वाटते. लक्षणे दिसू लागेपर्यंत शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांचे नुकसान सुरू झालेले असू शकते. त्यामुळे नियमित तपासणी हा उच्च रक्तदाबाचे लवकर निदान करण्याचा आणि दीर्घकालीन हृदयविकाराशी संबंधित गुंतागुंत टाळण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.” दुर्दैवाने, केवळ आजाराचे निदान होणे पुरेसे नसते. उच्च रक्तदाब असलेल्या प्रत्येक पाच प्रौढांपैकी केवळ एका व्यक्तीचाच रक्तदाब योग्य प्रकारे नियंत्रणात असतो. यावरून जीवनशैलीत बदल करण्याबरोबरच दीर्घकालीन औषधोपचारांचे नियमित पालन करणे किती महत्त्वाचे आहे, हे स्पष्ट होते.
मधुमेह आणि हृदयविकार यांचा संबंध तसेच तरुणांमधील वाढता धोका
मधुमेहाचा परिणाम केवळ रक्तातील साखरेपुरता मर्यादित नसतो. तो हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढवतो. दीर्घकाळ रक्तातील साखर वाढलेली राहिल्यामुळे रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होते. त्यामुळे मधुमेह असलेल्या व्यक्तींना, विशेषतः त्यांच्यासोबत उच्च रक्तदाब, लठ्ठपणा किंवा कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण जास्त असल्यास, हृदयविकार होण्याची शक्यता इतरांच्या तुलनेत दोन ते चार पट अधिक असते.
त्याचबरोबर, हृदयविकाराचा वाढता परिणाम आता तरुण प्रौढांमध्येही दिसून येत आहे. विशेष म्हणजे भारतीयांमध्ये पाश्चात्त्य देशांतील लोकांच्या तुलनेत जवळपास दहा वर्षे आधी हृदयविकार विकसित होत असल्याचे आढळून आले आहे. बैठी जीवनशैली, सततचा मानसिक ताण, असंतुलित आहार, अपुरी झोप, तंबाखूचे सेवन आणि कामाचे प्रदीर्घ तास ही त्यामागील प्रमुख कारणे आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) माहितीनुसार, आठवड्याला ५५ तास किंवा त्याहून अधिक काम करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये पक्षाघाताचा धोका ३५ टक्क्यांनी, तर हृदयविकारामुळे मृत्यूचा धोका १७ टक्क्यांनी वाढतो.
मधुमेह आणि हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आजार हे दोन्हीही अनेकदा कोणतीही स्पष्ट लक्षणे न दाखवता वाढत जात असल्याने, रक्तदाब, रक्तातील साखर, कोलेस्टेरॉल आणि हृदयाच्या आरोग्याची नियमित तपासणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. सतत थकवा येणे, धाप लागणे, छातीत अस्वस्थता किंवा वेदना जाणवणे अथवा चक्कर येणे यांसारख्या लक्षणांकडे केवळ ताणतणावाचे परिणाम म्हणून दुर्लक्ष करू नये. कारण वेळेवर तपासणी आणि निदान केल्यास हृदयाशी संबंधित गंभीर गुंतागुंत टाळण्यास मदत होऊ शकते.
जनजागृतीतूनच प्रतिबंधाची सुरुवात
उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकार हे केवळ वृद्ध व्यक्तींनाच होतात किंवा त्यांची नेहमीच स्पष्ट लक्षणे दिसतात, हा सर्वात मोठा गैरसमज आहे. अनेक जण रक्तदाब किंवा रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रणात आल्यानंतर औषधे स्वतःहून बंद करतात. मात्र हे आजार दीर्घकालीन (क्रॉनिक) असून त्यांचे आयुष्यभर व्यवस्थापन करणे आवश्यक असते, याची त्यांना जाणीव नसते.
चांगली बाब म्हणजे, वेळेत निदान आणि निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब केल्यास अकाली होणारे सुमारे ८० टक्के हृदयविकाराचे झटके आणि पक्षाघात टाळता येऊ शकतात. ३० वर्षांवरील प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीने, विशेषतः ज्यांच्या कुटुंबात हृदयविकार, उच्च रक्तदाब, मधुमेह, लठ्ठपणा किंवा तंबाखू सेवनाचा इतिहास आहे, त्यांनी रक्तदाब, रक्तातील साखर आणि कोलेस्टेरॉलची नियमित तपासणी करून घ्यावी.
यासोबतच नियमित व्यायाम, संतुलित आहार, पुरेशी झोप, ताणतणावाचे योग्य व्यवस्थापन, तंबाखूचे पूर्णपणे सेवन बंद करणे आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या उपचारांचे नियमित पालन करणे या उपायांमुळे दीर्घकालीन हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी करता येतो.
उच्च रक्तदाब, मधुमेह आणि अस्वास्थ्यकर जीवनशैलीमुळे हृदयविकाराचा वाढता धोका आता तरुण प्रौढांमध्येही मोठ्या प्रमाणात दिसून येत आहे. त्यामुळे वेळेवर तपासणी, योग्य वेळी उपचार आणि दीर्घकाळ निरोगी सवयींचे पालन करणे हे गंभीर हृदयविकाराशी संबंधित गुंतागुंत टाळण्यासाठी आणि दीर्घकाळ हृदयाचे आरोग्य जपण्यासाठी सर्वात प्रभावी उपाय आहेत.
