बुधवार, 4 नोव्हेंबर 2026
तीव्र उष्णतेचा लहान मुलांसह वयस्कर लोकांच्या आरोग्यावर कसा परिणाम होतो, जाणून घ्या याबद्दल तज्ज्ञांनी दिली माहिती
जेव्हा तीव्र उष्णता दीर्घकाळ टिकून राहते, तेव्हा उष्णतेशी संबंधित त्रास आणि आजारांमुळे रुग्णांची संख्या निश्चितपणे वाढताना दिसते. सामान्यतः रुग्णांमध्ये निर्जलीकरण (डिहायड्रेशन), चक्कर येणे, अशक्तपणा, बेशुद्ध पडणे, डोकेदुखी, अतिशय थकवा आणि उष्माघाताची लक्षणे दिसून येतात. काही लोक निर्जलीकरण आणि उष्णतेच्या संपर्कामुळे भूक न लागणे, ॲसिडिटी आणि उलट्या यांसारख्या पचनसंस्थेशी संबंधित समस्यांचीही तक्रार करतात.तीव्र उष्णतेचा सर्व वयोगटातील लोकांवर कसा परिणाम होतो, याबद्दल डॉ. दिव्या गोपाळ, अतिरिक्त संचालक, अंतर्गत औषध विभाग, सर एच. एन. रिलायन्स फाउंडेशन हॉस्पिटल यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
पोट स्वच्छ होऊन सुद्धा जडपणा जाणवतो? आतड्यांना सूज आल्यानंतर शरीरात दिसून येतात ‘ही’ गंभीर लक्षणे
जर वातावरणातील तापमान सतत 39-45°C दरम्यान राहत असेल, विशेषतः जास्त आर्द्रता (humidity) आणि कमी हवेशीर ठिकाणी, तर शरीराची नैसर्गिक थंड ठेवण्याची यंत्रणा कमी पडू लागते. यामुळे निर्जलीकरण, शरीरातील इलेक्ट्रोलाइट्सचे असंतुलन, उष्णतेमुळे होणारा थकवा आणि गंभीर परिस्थितीत उष्माघात (Heat Stroke) सारखी वैद्यकीय आणीबाणी निर्माण होऊ शकते. दीर्घकाळ उच्च तापमानाच्या संपर्कात राहण्याचा परिणाम वय, आधीपासून असलेल्या आरोग्य समस्यांवर, शरीरातील पाण्याचे प्रमाण आणि बाहेरील वातावरणातील संपर्कावर अवलंबून असतो. लहान बाळे आणि मुले यांच्यासाठी धोका अधिक असतो, कारण त्यांच्या शरीराची तापमान नियंत्रित करण्याची क्षमता पूर्णपणे विकसित झालेली नसते आणि प्रौढांच्या तुलनेत त्यांना लवकर निर्जलीकरण होते.
सामान्य लक्षणांमध्ये चिडचिडेपणा, व्यवस्थित अन्न न घेणे, सुस्ती, लघवीचे प्रमाण कमी होणे, उलट्या, खूप घाम येणे किंवा कमी घाम येणे (Hyper or Hypohidrosis) यांचा समावेश होतो. उच्च तापमानामुळे तापासोबत झटके (Febrile Seizure), निर्जलीकरण, अतिसाराचे आजार आणि उष्णतेमुळे थकवा देखील होऊ शकतो. दिवसातील सर्वाधिक उष्णतेच्या वेळेत बाहेर राहिल्यास मुलांना सहज त्रास होऊ शकतो. “Peak Heat Hours” दरम्यान दीर्घकाळ खेळ, प्रवास किंवा शारीरिक हालचाली करताना मुलांना आणि तरुणांना स्नायूंमध्ये गोळे येणे (Heat Cramps), चक्कर येणे, डोकेदुखी, बेशुद्ध पडणे आणि निर्जलीकरणाचा त्रास होऊ शकतो.
उष्ण हवामानाचा दीर्घकाळ परिणाम राहिल्यास अनेक मुलांमध्ये झोपेच्या समस्या, सुस्ती, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण, चिडचिडेपणा आणि थकवा दिसून येतो. किशोरवयीन खेळाडू, क्रीडा स्पर्धांमध्ये सहभागी होणारे आणि जास्त शारीरिक मेहनत घेणारे तरुण पुरेसे पाणी न पिल्यास विशेषतः धोक्यात असतात. प्रौढांमध्ये उष्णतेमुळे होणारा ताण (Heat Stress) हा सहसा थकवा, डोकेदुखी, स्नायूंमध्ये गोळे येणे, मूत्रपिंडांवर ताण, कमी रक्तदाब, निर्जलीकरण आणि अशक्तपणा यांसारख्या लक्षणांनी ओळखला जातो. वाहतूक कर्मचारी, डिलिव्हरी करणारे कर्मचारी, बांधकाम कामगार आणि खेळाडू यांसारखे बाहेर काम करणारे लोक विशेषतः अधिक असुरक्षित असतात. ज्या लोकांना आधीपासून मधुमेह, उच्च रक्तदाब, मूत्रपिंडांचे आजार, हृदयरोग किंवा लठ्ठपणा यांसारख्या आरोग्य समस्या आहेत, त्यांची प्रकृती उष्णतेच्या लाटेदरम्यान अधिक वेगाने खालावू शकते.
उच्च तापमानाच्या नियमित संपर्कामुळे मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे झोपेचा अभाव, मनःस्थिती खराब होणे, कामातील उत्पादकता कमी होणे आणि थकवा जाणवू शकतो. उष्णतेच्या लाटेदरम्यान ज्येष्ठ नागरिक हे सर्वाधिक धोक्याच्या गटांपैकी एक असतात, कारण वयानुसार त्यांची तहान जाणवण्याची क्षमता आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्याची क्षमता कमी होत जाते. अनेक ज्येष्ठ नागरिक रक्तदाबावरील औषधे आणि लघवी वाढवणारी औषधे (Diuretics) घेत असतात, ज्यामुळे त्यांना निर्जलीकरणाचा धोका अधिक असतो. तीव्र उष्णतेमुळे हृदयविकार, मूत्रपिंडांच्या कार्यातील समस्या, श्वसनाचे विकार, गोंधळ आणि भ्रम (Delirium) वाढू शकतात. काहीवेळा ज्येष्ठांमध्ये उष्माघात (Heat Stroke) ही स्थिती सूक्ष्म स्वरूपात दिसून येते, ज्यामध्ये घाम न येणे ही लक्षणे असू शकतात, त्यामुळे त्याचे लवकर निदान करणे कठीण ठरते.
लोकांनी परिस्थितीची जाणीव ठेवून आवश्यक काळजी घेणे गरजेचे आहे. शरीरात पुरेसे पाणी राखणे (Hydration), हवेशीर आणि आरामदायक कपडे परिधान करणे, तसेच तापमान सर्वाधिक असणाऱ्या वेळेत बाहेर जाणे टाळणे महत्त्वाचे आहे. यासोबतच पालक आणि काळजीवाहूंनी मुलांना आणि ज्येष्ठांना दिल्या जाणाऱ्या आहाराबाबत विशेष लक्ष द्यावे, कारण आरोग्याशी संबंधित गुंतागुंत होण्याचा धोका त्यांच्यामध्ये अधिक असतो.
Ans: अत्याधिक उष्णतेमुळे शरीरातील पाण्याची कमतरता, थकवा, चक्कर, डोकेदुखी आणि हीटस्ट्रोकचा धोका वाढू शकतो.
Ans: लहान मुलांची शरीर तापमान नियंत्रित करण्याची क्षमता कमी असते, त्यामुळे त्यांना डिहायड्रेशन आणि उष्माघाताचा धोका अधिक असतो.
Ans: भरपूर पाणी पिणे, हलका आहार घेणे, कडक उन्हात बाहेर जाणे टाळणे आणि सूती कपडे वापरणे उपयुक्त ठरू शकते.
