शनिवार, 31 ऑक्टोबर 2026
हृदयाचे ठोके अनियमित का होतात? Arrhythmia झाल्यानंतर दिसून येणाऱ्या 'या' लक्षणांकडे अजिबात करू नका दुर्लक्ष
हृदयाच्या ठोक्यांशी संबंधित समस्या म्हटल्या की अनेकदा गंभीर हृदयविकारांचा विचार केला जातो. मात्र, काही वेळा त्याची सुरुवात अगदी सौम्य लक्षणांनीही होऊ शकते. उदाहरणार्थ, हृदयाचे ठोके अनियमित वाटणे, काही क्षणांसाठी छातीत फडफड जाणवणे किंवा अचानक हृदयाचे ठोके खूप वेगाने पडू लागणे. ही लक्षणे अ‍ॅरिदमिया या आजाराची असू शकतात. या अवस्थेत हृदयाचे ठोके खूप वेगाने, खूप हळू किंवा अनियमितपणे पडतात. हृदयाचे प्रत्येक अनियमित ठोके धोकादायक असतातच असे नाही. मात्र, अशी लक्षणे नव्याने जाणवत असतील, वारंवार होत असतील किंवा काळजी वाटण्यासारखी असतील, तर पात्र आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन तपासणी करून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.(फोटो सौजन्य – istock)
ॲबॉटच्या भारत, दक्षिण-पूर्व आशिया, हाँगकाँग, तैवान आणि कोरिया येथील कार्डियाक रिदम मॅनेजमेंट व्यवसायाचे जनरल मॅनेजर अजय सिंह चौहान म्हणाले, “हृदयाच्या ठोक्यांतील अनियमिततेच्या समस्येसह जगणाऱ्या लोकांसाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांना वेळेवर, प्रभावी आणि त्यांच्या दैनंदिन जीवनात सहजपणे सामावून घेता येईल असे उपचार मिळणे, ज्यामुळे ते लवकरात लवकर आपल्या नेहमीच्या आयुष्यात परतू शकतील. ॲबॉटमध्ये आम्ही हा संपूर्ण उपचारांचा प्रवास अधिक सोपा करण्यासाठी प्रयत्नशील आहोत. यामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आधारित निरीक्षणाच्या मदतीने आजाराचे लवकर निदान होण्यास सहाय्य करणे आणि ब्रॅडीकार्डियासारख्या हृदयाच्या ठोक्यांशी संबंधित विकारांवर आधुनिक उपचार रुग्णांपर्यंत पोहोचवणे यांचा समावेश आहे.
लीडलेस पेसमेकरसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाची रचना लीडशी संबंधित गुंतागुंत आणि संसर्गाचा धोका कमी करण्यासाठी करण्यात आली आहे. त्याचबरोबर रुग्णाला अधिक आराम मिळावा आणि तो लवकर बरा होण्यास मदत व्हावी, यासाठीही ही तंत्रज्ञाने उपयुक्त ठरू शकतात. हृदयाच्या ठोक्यांतील अनियमिततेबाबत जागरूकता वाढत आहे आणि निदानही अधिक प्रभावीपणे होत आहे. त्यामुळे ही आधुनिक उपचारपद्धती अधिकाधिक रुग्णांपर्यंत पोहोचवण्यावर आणि डॉक्टरांच्या सहकार्याने केवळ वैद्यकीयदृष्ट्या प्रभावीच नव्हे, तर खऱ्या अर्थाने रुग्णकेंद्रित उपचार उपलब्ध करून देण्यावर आमचा भर आहे.”
मुंबईतील एस. एल. रहेजा हॉस्पिटल येथील कार्डिओलॉजी विभागाचे संचालक डॉ. हरेश मेहता म्हणाले, “दरवर्षी अनेक रुग्ण हृदयाच्या ठोक्यांतील अनियमिततेवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी पेसमेकरवर अवलंबून असतात. पारंपरिक पेसमेकर प्रभावी असले तरी लीडलेस पेसमेकर हा कमी हस्तक्षेपाची आवश्यकता असलेला पर्याय उपलब्ध करून देतो. या पद्धतीमध्ये शरीरावर कोणताही दिसणारा व्रण राहत नाही आणि प्रक्रियेशी संबंधित धोकाही तुलनेने कमी असतो. योग्य रुग्णांसाठी यामुळे लवकर बरे होणे, अधिक आराम मिळणे आणि दैनंदिन जीवनात लवकर परतता येणे शक्य होऊ शकते.
आज अधिकाधिक लोक त्यांच्या जीवनशैलीशी सुसंगत असे उपचार पर्याय शोधत आहेत. अशा परिस्थितीत लीडलेस पेसमेकरसारखी आधुनिक तंत्रज्ञाने भारतासाठी विशेष महत्त्वाची ठरतात. कारण उपचारानंतरची नियमित तपासणी (फॉलो-अप) अनेकदा आव्हानात्मक ठरू शकते. ही तंत्रज्ञाने उपचार प्रक्रिया अधिक सोपी करण्यास मदत करतात आणि रुग्णांचा एकूण उपचाराचा अनुभव तसेच उपचारांचे परिणाम अधिक चांगले होण्यासाठी हातभार लावतात.
भारतात हा विषय विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आजार आजही सार्वजनिक आरोग्यासमोरील एक मोठे आव्हान आहेत. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (डब्ल्यूएचओ) माहितीनुसार, दरवर्षी जगभरातील लाखो लोक हृदय व रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांनी प्रभावित होतात. अ‍ॅरिदमिया हा कोणत्याही वयोगटातील व्यक्तीला होऊ शकतो. मात्र, वयोवृद्धांमध्ये त्याचे प्रमाण अधिक आढळते आणि वय वाढत जाईल तसे तो होण्याची शक्यता तसेच त्याची वारंवारता लक्षणीयरीत्या वाढते. खरं तर, अंदाजानुसार 60% पर्यंत वयोवृद्धांना अ‍ॅरिदमियाचा कोणता ना कोणता प्रकार होऊ शकतो. हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आजारांच्या या वाढत्या ओझ्यात, हृदयाच्या ठोक्यांतील अनियमिततेकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे. कारण अनेकदा या समस्येची लक्षणे दुर्लक्षित केली जातात किंवा त्यांचा ताण, थकवा किंवा जीवनशैलीमुळे आलेला शीण असा चुकीचा अर्थ लावला जातो.
अ‍ॅरिदमिया ही समस्या तेव्हा उद्भवते, जेव्हा हृदयाची विद्युत प्रणाली (इलेक्ट्रिकल सिस्टीम) व्यवस्थित काम करत नाही. त्यामुळे हृदयाचे ठोके खूप वेगाने (टॅकीकार्डिया), खूप हळू (ब्रॅडीकार्डिया) किंवा एट्रियल फिब्रिलेशनमध्ये दिसून येते तसे अनियमितपणे पडू लागतात. काही प्रकारच्या अ‍ॅरिदमियामध्ये हृदयाचे ठोके जोरात किंवा वेगाने जाणवणे, श्वास लागणे, थकवा येणे, चक्कर येणे किंवा बेशुद्ध पडणे अशी स्पष्ट लक्षणे दिसू शकतात. तर काही प्रकारांमध्ये कोणतीही लक्षणे जाणवत नाहीत आणि त्याचे निदान केवळ वैद्यकीय तपासणीदरम्यानच होऊ शकते.
हृदयाचे प्रत्येक अनियमित ठोके धोकादायक असतातच असे नाही. मात्र, त्यावर वेळेवर उपचार न झाल्यास काही प्रकरणांमध्ये स्ट्रोक, हृदय निकामी होणे किंवा अगदी अचानक हृदयक्रिया बंद पडणे यांसारख्या गंभीर गुंतागुंतींचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे आपल्या शरीराकडून मिळणाऱ्या संकेतांकडे दुर्लक्ष करू नका. काहीतरी वेगळे किंवा असामान्य जाणवत असेल विशेषतः अशी लक्षणे नव्याने दिसत असतील किंवा सतत जाणवत असतील, तर शक्य तितक्या लवकर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वेळेत निदान आणि योग्य उपचार घेतल्यास दीर्घकाळ हृदय व रक्तवाहिन्यांचे आरोग्य चांगले राखण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
अ‍ॅरिदमियाच्या उपचारांसाठी सर्वांसाठी एकच उपचारपद्धती योग्य ठरत नाही. योग्य उपचार कोणता असावा, हे हृदयाच्या ठोक्यांतील अनियमिततेचा प्रकार, तिची तीव्रता आणि संबंधित रुग्णाची प्रकृती यावर अवलंबून असते. काही रुग्णांमध्ये जीवनशैलीतील साधे बदल किंवा औषधोपचार यांमुळेच हृदयाचे ठोके पुन्हा नियमित होऊ शकतात. तर काही प्रकरणांमध्ये हृदयातील असामान्य विद्युत संकेत दुरुस्त करण्यासाठी विशेष उपचारपद्धतींची आवश्यकता भासू शकते किंवा हृदयाचे ठोके नियमित ठेवण्यास मदत करणारे वैद्यकीय उपकरण प्रत्यारोपित करण्याचा सल्ला डॉक्टर देऊ शकतात.
पेसमेकर हा हृदयाचे ठोके नियंत्रित करण्यासाठी अनेक वर्षांपासून वापरला जाणारा प्रभावी उपचार पर्याय आहे. विशेषतः हृदयाचे ठोके खूप मंद होत असतील किंवा हृदयातील विद्युत संकेत योग्य प्रकारे पोहोचत नसतील, तर पेसमेकरचा वापर केला जातो. पारंपरिक पेसमेकर सहसा छातीच्या वरच्या भागातील त्वचेखाली बसवला जातो आणि लीड्स म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पातळ, संरक्षक आवरण असलेल्या तारांद्वारे हृदयाशी जोडला जातो. या पद्धतीमुळे छातीवर शस्त्रक्रियेचा व्रण किंवा थोडासा उंचवटा दिसू शकतो. तसेच, अंदाजे 8 पैकी 1 रुग्णामध्ये पेसमेकर बसवलेल्या जागेशी (डिव्हाइस पॉकेट) किंवा लीड्सशी संबंधित गुंतागुंत, जसे की संसर्ग, लीड जागेवरून सरकणे किंवा लीड तुटणे, उद्भवू शकते.
आज हृदयविकारांवरील उपचारांमध्ये होत असलेल्या प्रगतीमुळे नवीन उपचारपर्याय उपलब्ध होत आहेत. काही निवडक रुग्णांसाठी लीडलेस पेसमेकर हा कमी हस्तक्षेपाची आवश्यकता असलेला आणि अधिक सोयीस्कर पर्याय ठरू शकतो. भारतात आता उपलब्ध असलेली ही लहान, स्वतंत्रपणे कार्य करणारी उपकरणे पारंपरिक पेसमेकरपेक्षा आकाराने लहान असतात. ती पायातील शिरेतून कॅथेटरच्या सहाय्याने थेट हृदयामध्ये बसवली जातात. या पद्धतीत कोणत्याही तारा वापराव्या लागत नाहीत आणि छातीवर शस्त्रक्रियेसाठी चिराही द्यावा लागत नाही. त्यामुळे उपचार अधिक सोपे होण्यास मदत होते, तसेच रुग्णाला अधिक आराम मिळून लवकर बरे होण्याची शक्यता वाढते.
जिम ट्रेनर बनायचंय? ही महत्त्वाची कौशल्ये बाणावी लागतील तुमच्या अंगी! पाहून घ्या टिप्स आणि ट्रिक्स
हृदयाच्या ठोक्यांतील अनियमिततेवरील उपचारांमध्ये सातत्याने प्रगती होत असून, आज डॉक्टरांना अधिक अचूक निदान करण्यासाठी आधुनिक साधने आणि लीडलेस पेसमेकरसारखे कमी हस्तक्षेपाची आवश्यकता असलेले उपचार पर्याय उपलब्ध आहेत. यामुळे योग्य रुग्णांना अधिक आरामदायी आणि सोयीस्कर उपचार मिळू शकतात. मात्र, सर्वात महत्त्वाचे पाऊल म्हणजे वेळेत उपचार सुरू करणे. वेळेवर डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्यास समस्या लवकर ओळखता येते आणि आधुनिक उपचारांचा लाभ घेण्याची संधी मिळते. त्यामुळे रुग्णांचे जीवनमान सुधारण्यास आणि दीर्घकाळ हृदयाचे आरोग्य चांगले राखण्यास मदत होते. शेवटी, या आधुनिक उपचारपद्धतींचा जास्तीत जास्त लाभ मिळवण्यासाठी जनजागृती वाढवणे आणि वेळेत वैद्यकीय सल्ला घेण्याची सवय लावणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.”
Ans: Arrhythmia म्हणजे हृदयाचे ठोके अनियमित होणे. यात हृदय खूप वेगाने, खूप हळू किंवा अनियमित गतीने धडधडू शकते.
Ans: हृदयविकार, उच्च रक्तदाब, इलेक्ट्रोलाइट्सचे असंतुलन, थायरॉईडचे विकार, ताण-तणाव, धूम्रपान, मद्यपान, जास्त कॅफीनचे सेवन किंवा काही औषधांच्या परिणामामुळे Arrhythmia होऊ शकते.
Ans: होय. काही प्रकारचे Arrhythmia गंभीर असू शकतात आणि स्ट्रोक, हृदयविकाराचा झटका किंवा हृदय निकामी होण्याचा धोका वाढवू शकतात. त्यामुळे लक्षणे आढळल्यास त्वरित हृदयरोगतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
