रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
एल निनोचा अंदाज चुकला! भारतीय मान्सूनने हवामानशास्त्रालाच दिले आव्हान, AI मॉडेल्सवरही प्रश्नचिन्ह
तज्ज्ञांच्या मते, ही घटना दर्शवते की केवळ एल निनोच्या आधारावर भारतीय मान्सूनचा अंदाज वर्तवणे आता पुरेसे नाही. दरम्यान, जुलै २०२६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या दोन महत्त्वाच्या वैज्ञानिक अभ्यासांनी याची पुष्टी केली आहे की, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित अत्याधुनिक हवामान मॉडेल्ससुद्धा भारतीय मान्सूनचे बदलणारे वर्तन पूर्णपणे समजून घेण्यास असमर्थ आहेत. शास्त्रज्ञांच्या मते, हवामान बदलामुळे मान्सूनचे स्वरूप वेगाने बदलत आहे आणि भविष्यातील अंदाजांसाठी पारंपरिक हवामानशास्त्र आणि एआय यांच्या संयोजनाची आवश्यकता असेल. (फोटो सौजन्य – AI Created)
यावर्षी देशात जून महिन्यात ९९.५ मिमी पावसाची नोंद झाली, तर सामान्य पर्जन्यमान १६५.४ मिमी आहे. हे ४० टक्के पावसाची तूट दर्शवते. १९०१ पासूनचा हा पाचवा सर्वात कोरडा जून महिना मानला गेला. या आधारावर, भारतीय हवामान विभागाने जुलैमध्ये दीर्घकालीन सरासरीच्या अंदाजे ९४ टक्के पावसाचा अंदाज वर्तवला होता. जागतिक हवामान संघटनेनेदेखील एल निनो अधिक तीव्र होत असल्याचा इशारा दिला असून, कमकुवत मान्सूनचा अंदाज वर्तवला आहे. तज्ज्ञांच्या मते, पूर्वी एल निनोचा अर्थ जवळजवळ निश्चितपणे कमकुवत मान्सून असा मानला जात होता, परंतु आता वाढत्या जागतिक तापमानामुळे हा संबंध तितकासा दृढ राहिलेला नाही.
या बदलत्या मान्सूनला समजून घेण्यासाठी, आयआयटी मद्रास, गुवाहाटी विद्यापीठ आणि इतर संस्थांमधील शास्त्रज्ञानी’ समुद्रएस’ नावाचे एक त्रिमितीय एआय पृथ्वी प्रणाली मॉडेल विकसित केले. याला १५० वर्षाच्या जागतिक हवामान डेटावर प्रशिक्षित करण्यात आले आणि त्याचा वापर करून प्रत्येकी ३०० वर्षाच्या कालावधीतील तीन वेगवेगळ्या हवामानाचे अनुकरण करण्यात आले. मॉडेलने ६० दिवसाचे अधिक तीव्र अनुकरणीय चक्क दर्शवले, जे वास्तविक हवामानाशी जुळत नाही.
खडकवासला धरणातून विसर्गात मोठी वाढ; मुठा नदीकाठच्या नागरिकांना सतर्कतेचा इशारा
गुगलचे ग्राफकास्ट कमकुवत आणखी एका अभ्यासात, शास्त्रज्ञांनी २०२१ ते २०२४ या कालावधीतील मान्सून हंगामाचे विश्लेषण करून गुगलच्या एआय हवामान मॉडल, ग्राफकास्टचे मूल्यांकन केले, मंडिलच्या २४, ४८ आणि ७२ तासांच्या अंदाजांची तुलना प्रत्यक्ष हवामान आणि उपग्रह डेटाशी करण्यात आली.
