फोटो सौजन्य- pinterest
महाभारतातील प्रत्येक प्रसंग हा केवळ युद्धकथा नसून जीवनाला दिशा देणारा तत्त्वज्ञानाचा स्रोत आहे. कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर घडलेले अनेक प्रसंग आजही मानवी स्वभाव, कर्तव्य, धर्म आणि विवेक यांचे गूढ उलगडून दाखवतात. त्यापैकी अर्जुनाच्या गांडीव धनुष्याची अवहेलना आणि त्यावेळी श्रीकृष्णांनी केलेली समजूत हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो. या घटनेतून प्रतिज्ञा, अहंकार, संताप आणि धर्म यांचा सूक्ष्म अर्थ स्पष्ट होतो.
अर्जुनाचे गांडीव हे साधे धनुष्य नव्हते. अग्निदेवाकडून प्राप्त झालेले हे दिव्य धनुष्य पराक्रम, सामर्थ्य आणि क्षात्रतेज यांचे प्रतीक होते. अर्जुनाच्या संपूर्ण जीवनात गांडीवाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान होते. त्याच्या साहसाचे, शौर्याचे आणि युद्धकौशल्याचे ते प्रतीक मानले जात असे.
अर्जुनाने एक प्रतिज्ञा केली होती जो कोणी त्याच्या गांडीवाचा अपमान करेल किंवा ते दुसऱ्याला देण्यास सांगेल, त्याचा तो वध करील. क्षत्रियासाठी शस्त्राचा मान हा आत्मसन्मानासमान मानला जात असे.
कुरुक्षेत्र युद्धाच्या सतराव्या दिवशी कर्ण आणि अर्जुन यांच्यात भयंकर युद्ध सुरू होते. कर्णाच्या तीव्र बाणांनी युधिष्ठिर गंभीर जखमी झाले. ते युद्धभूमी सोडून तंबूत विश्रांतीसाठी गेले. त्या अवस्थेत त्यांचे मन अत्यंत खिन्न आणि संतप्त झाले होते.
थोड्याच वेळात अर्जुन आणि श्रीकृष्ण त्यांना भेटण्यासाठी तंबूत आले. युधिष्ठिरांना वाटले की अर्जुनाने कर्णाचा वध केला असेल. परंतु अर्जुनाने तसे अद्याप झाले नसल्याचे सांगितले. हे ऐकताच युधिष्ठिरांचा संताप अनावर झाला. त्यांनी कठोर शब्दांत अर्जुनाला सुनावले. जर तू कर्णाला मारू शकत नसशील, तर तुझे गांडीव दुसऱ्याला दे. त्या धनुष्याचा तुला काही उपयोग नाही.
युधिष्ठिरांचे शब्द ऐकताच अर्जुन संतापाने थरथरू लागला. गांडीवाचा अपमान त्याला असह्य झाला. आपल्या प्रतिज्ञेनुसार आता मोठ्या भावाचाही वध करावा लागेल, अशी वेळ त्याच्यावर आली. अर्जुनाने तलवार उपसली. त्याच्या मनात प्रचंड द्वंद्व निर्माण झाले होते. एका बाजूला प्रतिज्ञा आणि दुसऱ्या बाजूला धर्म आणि मोठ्या भावाचा सन्मान या दोन्ही गोष्टी समोर उभ्या होत्या.
श्रीकृष्णांनी तात्काळ परिस्थिती ओळखली. त्यांनी अर्जुनाला थांबवले आणि शांतपणे समजावले “धर्माचा अर्थ केवळ प्रतिज्ञा पूर्ण करणे नसतो. विवेकाने योग्य-अयोग्य ओळखणे हाच खरा धर्म आहे. मोठ्या भावाचा वध करणे हा घोर अधर्म ठरेल.”
श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले की, श्रेष्ठ व्यक्तीचा अपमान करणे हे त्याच्या वधासमान मानले जाते. त्यामुळे अर्जुनाने युधिष्ठिरांना कठोर शब्द बोलावेत आणि प्रतिज्ञेची पूर्तता करावी. अर्जुनाने श्रीकृष्णांच्या सांगण्याप्रमाणे कठोर शब्दांत युधिष्ठिरांचा अपमान केला. मात्र त्यानंतर त्याला प्रचंड पश्चात्ताप झाला. मोठ्या भावाचा अपमान केल्याने तो दुःखी झाला आणि स्वतःचा जीव घेण्याचा विचार करू लागला.
अर्जुनाची अवस्था पाहून श्रीकृष्णांनी पुन्हा त्याला समजावले. त्यांनी सांगितले की, स्वतःची अतिशयोक्त स्तुती करणे हे आत्महत्येसमान मानले जाते. त्यामुळे अर्जुनाने स्वतःची स्तुती करून त्या संकटातून मार्ग काढला.
अशा प्रकारे श्रीकृष्णांनी बुद्धी, संयम आणि धर्म यांच्या आधारे एक मोठा अनर्थ टाळला.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: अर्जुनाने प्रतिज्ञा केली होती की, जो कोणी त्याच्या गांडीव धनुष्याचा अपमान करेल त्याचा तो वध करेल. युधिष्ठिरांनी रागाच्या भरात गांडीवाबद्दल कठोर शब्द बोलल्याने अर्जुन संतप्त झाला.
Ans: गांडीव हे अर्जुनाचे दिव्य धनुष्य होते. ते पराक्रम, शौर्य आणि क्षात्रतेजाचे प्रतीक मानले जात असे.
Ans: श्रीकृष्णांनी सांगितले की स्वतःची अतिशयोक्त स्तुती करणे हे आत्महत्येसमान मानले जाते. त्यामुळे अर्जुनाने स्वतःची स्तुती करून त्या संकटातून मार्ग काढला.
